Muốn lồng chương trình giáo dục mầm non của Bộ vào kế hoạch riêng, trường nên coi chương trình của Bộ là phần nền phải bảo đảm, lập bảng đối chiếu từng kết quả mong đợi với chủ đề và hoạt động của trường, rồi đặt nội dung riêng vào trong các chủ đề đó, thay vì chạy hai chương trình song song.
Nhiều trường tư thục rơi vào cảnh hai bộ hồ sơ: một bộ theo mẫu để nộp khi có đoàn kiểm tra, một bộ là cách trường thật sự dạy. Giáo viên làm gấp đôi giấy tờ, và cả hai bộ đều không được chăm chút. Bài này chỉ cách gộp làm một, để kế hoạch trường dùng hằng ngày cũng chính là kế hoạch đáp ứng yêu cầu của Bộ.
Chương trình của Bộ gồm những phần nào
Chương trình giáo dục mầm non hiện hành được Bộ GD&ĐT ban hành kèm Thông tư 17/2009/TT-BGDĐT từ năm 2009, sau đó được sửa đổi, bổ sung một số lần. Văn bản có thể tiếp tục thay đổi, nên trước mỗi năm học, người phụ trách chuyên môn cần tải bản hiện hành trên cổng thông tin của Bộ và đọc cùng hướng dẫn nhiệm vụ năm học của Sở GD&ĐT, thay vì dùng bản lưu từ nhiều năm trước.
Về cấu trúc, chương trình chia trẻ thành hai giai đoạn: nhà trẻ cho trẻ dưới ba tuổi và mẫu giáo cho trẻ từ ba đến sáu tuổi. Với mỗi giai đoạn, chương trình nêu mục tiêu, nội dung giáo dục theo các lĩnh vực phát triển như thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm và kỹ năng xã hội, thẩm mỹ, cùng kết quả mong đợi theo từng độ tuổi. Chương trình cũng có phần hướng dẫn tổ chức hoạt động và đánh giá sự phát triển của trẻ.
Phần kết quả mong đợi là phần hữu ích nhất cho người lập kế hoạch, vì nó mô tả những gì trẻ ở từng độ tuổi có thể làm được. Đó chính là thước đo chung giữa chương trình của Bộ và chương trình riêng của trường.
Phần bắt buộc và phần trường được tự quyết
Đọc kỹ chương trình sẽ thấy khung của Bộ quy định cái gì cần đạt nhiều hơn là cách làm. Một cách phân chia để anh chị tham khảo, cần đối chiếu với văn bản hiện hành và hướng dẫn của Sở:
| Trường cần bảo đảm | Trường được chủ động |
|---|---|
| Mục tiêu và các lĩnh vực phát triển của từng giai đoạn | Chủ đề, thứ tự chủ đề và thời lượng từng chủ đề |
| Nội dung giáo dục và kết quả mong đợi theo độ tuổi | Phương pháp tổ chức hoạt động, như trải nghiệm, dự án, góc chơi |
| Thời gian và chế độ sinh hoạt phù hợp độ tuổi | Học liệu, đồ dùng, cách bố trí lớp |
| Đánh giá trẻ qua quan sát, không biến thành thi cử | Mẫu ghi chép, hồ sơ, cách báo cáo phụ huynh |
| Không dạy trước nội dung chương trình lớp một | Nội dung bổ sung như làm quen ngoại ngữ, kỹ năng sống |
Nội dung bổ sung, nhất là phần có thu phí riêng, thường có quy định riêng về cấp phép và quản lý. Trước khi đưa vào kế hoạch, anh chị nên hỏi Sở GD&ĐT hoặc UBND xã, phường nơi trường đặt trụ sở để làm đúng.
Bước 1: lập bảng đối chiếu kết quả mong đợi
Cách lập
Mở một bảng tính, mỗi độ tuổi một trang. Cột thứ nhất chép nguyên văn từng kết quả mong đợi trong chương trình của Bộ, nhóm theo lĩnh vực. Các cột tiếp theo là các chủ đề trong năm của trường. Ở mỗi ô, đánh dấu nếu chủ đề đó có hoạt động lo cho kết quả mong đợi tương ứng, kèm tên hoạt động.
Đọc bảng
Lập xong, nhìn theo hàng ngang để thấy kết quả mong đợi nào được chạm tới nhiều lần, kết quả nào chưa có chủ đề nào lo. Nhìn theo cột dọc để thấy chủ đề nào quá tải, chủ đề nào mỏng. Thường các trường thấy lĩnh vực nhận thức và ngôn ngữ dày đặc, còn thể chất và thẩm mỹ thưa thớt, vì hai lĩnh vực sau ít được phụ huynh hỏi tới.
Ai làm
Phó hiệu trưởng chuyên môn làm khung bảng, tổ trưởng từng khối điền theo kế hoạch chủ đề của khối mình. Việc này mất vài buổi trong hè, nhưng dùng được cả năm và là tài liệu tốt nhất khi làm việc với đoàn kiểm tra.
Bước 2: gắn kết quả mong đợi vào chủ đề của trường
Khi bảng còn ô trống, sửa kế hoạch chủ đề để lấp. Ví dụ dưới đây diễn đạt gọn một số kết quả mong đợi ở lớp năm tuổi; khi lập bảng thật, anh chị chép nguyên văn từ chương trình hiện hành:
| Kết quả mong đợi, diễn đạt gọn | Lĩnh vực | Chủ đề của trường | Hoạt động cụ thể |
|---|---|---|---|
| Đi, chạy thay đổi tốc độ và hướng theo hiệu lệnh | Thể chất | Thế giới động vật | Trò chơi con vật di chuyển ngoài sân |
| So sánh, sắp xếp theo kích thước, đo bằng đơn vị tự chọn | Nhận thức | Thế giới thực vật | Đo cây đỗ bằng que và dây mỗi tuần |
| Kể lại sự việc có trình tự | Ngôn ngữ | Nghề nghiệp quanh em | Kể lại buổi làm thợ làm bánh cho nhóm |
| Chờ đến lượt, hợp tác với bạn | Tình cảm và kỹ năng xã hội | Bé và trường của bé | Làm người phát đồ dùng theo lượt |
| Tạo ra sản phẩm theo ý mình bằng nhiều vật liệu | Thẩm mỹ | Tết và mùa xuân | Làm đèn lồng từ vật liệu tái chế |
Một hoạt động tốt thường chạm nhiều lĩnh vực cùng lúc, nhưng khi đánh dấu vào bảng, nên chọn lĩnh vực chính để bảng không bị nhiễu. Hoạt động đã gắn với kết quả mong đợi cũng là chỗ giáo viên biết cần quan sát gì để theo dõi tiến bộ của từng trẻ.
Bước 3: đặt nội dung riêng của trường vào bên trong chủ đề
Chỗ khác biệt của trường không nên nằm ở một chương trình chạy song song, mà ở cách trường đi tới các kết quả mong đợi. Một vài nguyên tắc:
Phương pháp riêng là cách đi, không phải môn học thêm. Nếu trường theo hướng trải nghiệm, Montessori hay một khung như Global Nexus, đó là cách tổ chức mọi hoạt động trong chủ đề, không phải vài tiết riêng mỗi tuần. Viết vào kế hoạch theo kiểu “hoạt động đo cây theo hướng trải nghiệm” chứ không tách thành “tiết phương pháp”.
Làm quen ngoại ngữ đi theo chủ đề. Tuần học về thực vật thì giờ làm quen tiếng Anh dùng từ về hạt, lá, nước. Tách riêng thành chương trình tiếng Anh với chủ đề khác làm trẻ học hai thứ không nối với nhau.
Kỹ năng sống nằm trong sinh hoạt hằng ngày. Tự mặc áo, tự cất giày, rửa tay, xin lỗi bạn có thể gắn với lĩnh vực tình cảm và kỹ năng xã hội trong bảng đối chiếu. Không cần một tiết kỹ năng sống tách rời.
Mỗi nội dung riêng phải trỏ về ít nhất một kết quả mong đợi. Nếu không tìm được kết quả mong đợi nào mà nội dung đó lo cho, nên xem lại nó có thật cần thiết, hay chỉ để quảng cáo.
Bước 4: hồ sơ một bộ, dùng cả cho trường lẫn khi kiểm tra
Khi kế hoạch đã gộp làm một, hồ sơ cũng chỉ cần một bộ. Những thứ nên có sẵn:
- Bản chương trình của Bộ đang dùng, ghi rõ ngày tải về.
- Bảng đối chiếu kết quả mong đợi với chủ đề, cập nhật sau mỗi học kỳ.
- Kế hoạch năm, kế hoạch từng chủ đề và kế hoạch tuần theo mẫu chung của trường.
- Hồ sơ theo dõi trẻ gồm ghi chép quan sát và sản phẩm, không có điểm số.
- Biên bản họp tổ chuyên môn sau mỗi chủ đề, có điều chỉnh kế hoạch.
- Mô tả ngắn phương pháp riêng của trường và nó gắn với chương trình của Bộ ra sao.
Khi đoàn kiểm tra hỏi trường thực hiện chương trình thế nào, anh chị mở bảng đối chiếu và một kế hoạch tuần bất kỳ, chỉ ra kết quả mong đợi nào đang được lo ở đâu. Cách trả lời này thuyết phục hơn nhiều so với chồng giáo án dày.
Những cái sai hay gặp
Chạy hai chương trình song song. Một chương trình theo mẫu cho hồ sơ, một chương trình riêng cho phụ huynh. Giáo viên kiệt sức và cả hai đều làm qua loa.
Dạy trước chương trình lớp một. Phụ huynh có thể muốn con biết đọc biết viết sớm, nhưng việc này đi ngược định hướng của chương trình mầm non. Chuẩn bị vào lớp một nên hiểu là thói quen, ngôn ngữ, sự tự lập, sự tò mò.
Bỏ rơi lĩnh vực ít người hỏi. Thể chất và thẩm mỹ thường bị cắt để nhường giờ cho ngoại ngữ hay toán tư duy. Bảng đối chiếu sẽ lộ ra ngay chỗ trống này.
Dùng bản chương trình cũ. Bản photo truyền tay có thể đã lỗi thời. Luôn kiểm tra văn bản hiện hành trước mỗi năm học.
Khi Bộ thay đổi chương trình
Chương trình giáo dục mầm non có thể được sửa đổi hoặc thay mới trong những năm tới. Khi có văn bản mới, trường đã có bảng đối chiếu sẽ thích ứng nhẹ nhàng hơn nhiều:
- Đọc văn bản mới và hướng dẫn của Sở, đánh dấu những kết quả mong đợi thêm, bỏ hoặc diễn đạt lại.
- Cập nhật cột thứ nhất của bảng đối chiếu, giữ nguyên các cột chủ đề.
- Tìm các ô trống mới xuất hiện và bổ sung hoạt động vào chủ đề phù hợp.
- Thông báo cho giáo viên những thay đổi chính trong một buổi họp tổ, không cần tập huấn lại từ đầu.
Phần chân dung trẻ, bản đồ chủ đề và phương pháp của trường thường không phải đổi. Đó là lợi ích lớn nhất của việc xây chương trình năm học theo tầng từ trên xuống.
Tự kiểm cuối mỗi học kỳ
Ban giám hiệu dành một buổi để trả lời:
- Bảng đối chiếu còn bao nhiêu ô trống ở mỗi độ tuổi?
- Lĩnh vực nào có ít hoạt động nhất, và học kỳ sau sẽ bù ở chủ đề nào?
- Mỗi nội dung riêng của trường đã trỏ về kết quả mong đợi nào chưa?
- Giáo viên còn phải làm hai bộ hồ sơ ở chỗ nào không?
Câu trả lời của bốn câu hỏi này là đầu vào cho kế hoạch học kỳ sau. Khoá Mầm non Thế hệ mới theo phương pháp Global Nexus của Grenada Academy có phần hướng dẫn cách đặt một phương pháp riêng lên nền chương trình chung như thế này.
Câu hỏi thường gặp
Trường mầm non tư thục có được dùng chương trình riêng thay cho chương trình của Bộ không?
Không thay thế được. Trường tư thục vẫn phải bảo đảm mục tiêu, nội dung và kết quả mong đợi của chương trình giáo dục mầm non do Bộ GD&ĐT ban hành, nhưng được chủ động về chủ đề, phương pháp và nội dung bổ sung.
Chương trình giáo dục mầm non của Bộ được ban hành từ khi nào?
Chương trình hiện hành được ban hành kèm Thông tư 17/2009/TT-BGDĐT năm 2009 và đã được sửa đổi, bổ sung một số lần. Nên tải bản hiện hành trên cổng thông tin của Bộ GD&ĐT trước mỗi năm học để đối chiếu.
Bảng đối chiếu kết quả mong đợi là gì?
Là bảng liệt kê từng kết quả mong đợi theo độ tuổi trong chương trình của Bộ, đối chiếu với các chủ đề và hoạt động của trường. Ô nào trống là phần chương trình trường chưa lo tới.
Dạy làm quen tiếng Anh ở trường mầm non nên lồng vào kế hoạch thế nào?
Nên đi theo chủ đề chung của lớp, dùng từ vựng gắn với điều trẻ đang tìm hiểu trong tuần. Nội dung bổ sung có thu phí cần hỏi Sở GD&ĐT hoặc UBND xã, phường để làm đúng quy định.
Đoàn kiểm tra hỏi về thực hiện chương trình thì trường nên đưa ra gì?
Bảng đối chiếu kết quả mong đợi với chủ đề, kế hoạch năm và kế hoạch tuần theo mẫu chung, hồ sơ theo dõi trẻ và biên bản họp tổ chuyên môn. Một bộ hồ sơ dùng hằng ngày thuyết phục hơn chồng giáo án làm riêng để nộp.
Khi Bộ thay đổi chương trình mầm non, trường cần làm gì?
Đọc văn bản mới cùng hướng dẫn của Sở, cập nhật danh sách kết quả mong đợi trong bảng đối chiếu, tìm ô trống mới và bổ sung hoạt động. Chân dung trẻ và bản đồ chủ đề của trường thường giữ nguyên.