Chương trình năm học của một trường mầm non tư thục mới nên đi theo thứ tự từ trên xuống: đọc kỹ chương trình giáo dục mầm non do Bộ GD&ĐT ban hành, viết ra chân dung đứa trẻ khi rời trường, chia năm học thành các chủ đề, dựng khung tuần, rồi mới viết từng hoạt động.
Nhiều trường làm ngược lại: gom giáo án từ khắp nơi, ghép thành lịch, đến giữa năm thì thấy mỗi lớp một kiểu, chủ đề nhảy cóc, phụ huynh hỏi “con học gì” mà không ai trả lời gọn được. Bài này đi qua từng bước, kèm biểu mẫu và những chỗ hay vấp ở năm đầu tiên.
Thứ tự đúng: từ khung xuống hoạt động, không phải ngược lại
Một chương trình năm học có sáu tầng. Mỗi tầng dựa vào tầng phía trên, nên làm sai thứ tự là phải sửa lại nhiều lần:
- Khung bắt buộc: chương trình giáo dục mầm non của Bộ, gồm mục tiêu, nội dung theo độ tuổi và kết quả mong đợi.
- Chân dung trẻ của trường: ba đến năm điều trường muốn thấy rõ ở trẻ sau khi học xong, viết bằng hành vi quan sát được.
- Bản đồ chủ đề năm: chín đến mười chủ đề, mỗi chủ đề ba đến năm tuần, xếp theo mùa, lễ hội và độ khó tăng dần.
- Khung tuần và khung ngày: nhịp cố định để giáo viên không phải nghĩ lại từ đầu mỗi thứ Hai.
- Hoạt động cụ thể: giáo án từng giờ, do giáo viên viết trên nền các tầng trên.
- Cách theo dõi và điều chỉnh: quan sát trẻ, họp tổ, sửa kế hoạch sau mỗi chủ đề.
Năm đầu tiên, phần lớn sức lực nên dồn vào tầng hai, ba và bốn. Tầng năm sẽ tự tốt lên khi giáo viên có khung rõ để bám vào. Ngược lại, nếu chỉ có giáo án đẹp mà không có bản đồ chủ đề, mỗi giáo viên sẽ kéo lớp theo một hướng.
Bước 1: đọc khung của Bộ và biết trường được tự do tới đâu
Phần bắt buộc
Chương trình giáo dục mầm non của Bộ chia trẻ thành nhóm nhà trẻ và nhóm mẫu giáo, nêu mục tiêu, nội dung giáo dục theo từng lĩnh vực phát triển và kết quả mong đợi theo độ tuổi. Đây là phần trường phải bảo đảm, và cũng là thứ đoàn kiểm tra của Sở GD&ĐT hay UBND xã, phường sẽ đối chiếu khi làm việc với trường.
Khung này được ban hành từ năm 2009 và đã sửa đổi, bổ sung một số lần. Trước khi viết kế hoạch, người phụ trách chuyên môn nên tải bản hiện hành từ cổng thông tin của Bộ GD&ĐT, đọc cùng hướng dẫn nhiệm vụ năm học mà Sở gửi về, thay vì dùng bản photo truyền tay từ nhiều năm trước.
Phần trường được chủ động
Khung của Bộ không quy định trường phải học chủ đề nào vào tuần nào, cũng không bắt dùng một bộ giáo án cố định. Trường được chọn chủ đề, cách tổ chức hoạt động, phương pháp, và được thêm nội dung riêng như ngoại ngữ làm quen, kỹ năng sống, trải nghiệm ngoài trời, miễn không bỏ phần bắt buộc và không đẩy trẻ học trước chương trình lớp một.
Cách đọc hiệu quả là kẻ một bảng hai cột cho từng độ tuổi: cột trái chép kết quả mong đợi của Bộ, cột phải để trống, sau này ghi chủ đề nào, hoạt động nào sẽ lo cho kết quả đó. Hết năm mà còn ô trống bên phải là biết chương trình đang hở chỗ nào.
Bước 2: viết chân dung đứa trẻ khi rời trường
Chân dung trẻ là la bàn của cả chương trình. Mỗi khi tranh luận nên giữ hay bỏ một hoạt động, câu hỏi đầu tiên là hoạt động đó đưa trẻ gần chân dung hơn hay không. Một vài nguyên tắc khi viết:
Viết bằng hành vi, không bằng tính từ. Câu “trẻ tự tin, sáng tạo” ai cũng viết được và không ai kiểm được. Câu “trẻ tự giới thiệu được bản thân trước nhóm năm sáu bạn, tự đề xuất một cách chơi mới với đồ chơi quen” thì giáo viên nhìn là biết đã thấy hay chưa.
Chỉ ba đến năm điều. Mười hai điều nghĩa là không có điều nào được ưu tiên. Trường mới nên chọn những điều thật sự làm nên khác biệt, phần còn lại đã có khung của Bộ lo.
Gắn với phương pháp trường chọn. Trường theo hướng trải nghiệm thì chân dung nên có ý tò mò, đặt câu hỏi, thử và sửa. Trường chú trọng cảm xúc xã hội thì có ý gọi tên cảm xúc, chờ lượt, giải quyết tranh chấp nhỏ bằng lời.
Đọc to cho giáo viên nghe và hỏi họ có thấy khả thi không. Chân dung do một mình chủ trường viết thường quá cao. Giáo viên đứng lớp sẽ chỉ ra ngay điều nào cần ba năm chứ không phải một năm.
Bước 3: chia năm học thành các chủ đề
Bản đồ chủ đề năm là một trang giấy mà ai trong trường cũng nên thuộc. Ví dụ dưới đây cho lớp mẫu giáo, anh chị điều chỉnh theo lịch năm học của địa phương:
| Thời gian | Chủ đề | Dịp gắn vào | Trọng tâm phát triển |
|---|---|---|---|
| Tháng 9 | Bé và trường của bé | Khai giảng, Tết Trung thu | Làm quen nề nếp, gọi tên bạn và cô |
| Tháng 10 | Bản thân bé | Ngày Phụ nữ Việt Nam | Cơ thể, cảm xúc, tự phục vụ |
| Tháng 11 | Gia đình và những người quanh bé | Ngày Nhà giáo Việt Nam | Kể chuyện về người thân, biết ơn |
| Tháng 12 | Nghề nghiệp quanh em | Ngày hội cuối năm dương lịch | Đóng vai, dùng dụng cụ, hợp tác nhóm |
| Tháng 1 – 2 | Tết và mùa xuân | Tết Nguyên đán | Phong tục, ẩm thực, âm nhạc dân gian |
| Tháng 3 | Thế giới thực vật | Ngày Quốc tế Phụ nữ | Gieo hạt, quan sát lớn lên, ghi lại |
| Tháng 4 | Thế giới động vật và nước | Ngày Trái Đất | Phân loại, so sánh, bảo vệ môi trường |
| Tháng 5 | Bé sẵn sàng lớn | Lễ ra trường | Kể lại năm học, chuẩn bị chuyển cấp |
Ba điều cần soát khi xếp bản đồ: chủ đề trước có làm nền cho chủ đề sau không; mỗi lĩnh vực phát triển có được chạm tới ít nhất vài lần trong năm không; và những tuần nhiều ngày nghỉ có bị xếp chủ đề nặng không. Tuần có lễ lớn nên để chủ đề nhẹ hoặc tuần ôn, vì trẻ nghỉ nhiều và phụ huynh bận.
Không nhất thiết mọi khối học cùng chủ đề cùng lúc. Nhưng trường nhỏ dưới năm lớp thì đi cùng nhịp sẽ dễ chia sẻ đồ dùng, dễ làm sự kiện chung và dễ cho giáo viên hỗ trợ nhau.
Bước 4: dựng khung tuần và khung ngày
Có bản đồ chủ đề rồi, giáo viên vẫn cần một nhịp đều đặn để không phải tự nghĩ lại mỗi tuần. Phần này chi tiết hơn ở bài từ chủ đề tháng xuống kế hoạch tuần.
Khung tuần
Khung tuần trả lời câu hỏi: trong một tuần bình thường, mỗi lĩnh vực có những giờ nào. Ví dụ thứ Hai mở chủ đề bằng trò chuyện và câu hỏi, thứ Ba và thứ Năm có giờ khám phá, thứ Tư có giờ vận động lớn, thứ Sáu có giờ trưng bày và kể lại. Khung cố định giúp giáo viên mới vào nghề không bị lạc, và giúp phó hiệu trưởng nhìn bảng là biết lớp nào đang lệch.
Khung ngày
Khung ngày gồm giờ đón, thể dục sáng, hoạt động học, chơi ở các góc, chơi ngoài trời, ăn, ngủ, hoạt động chiều và trả trẻ. Giờ giấc cụ thể có thể khác nhau giữa các lớp, nhưng thứ tự và tỷ lệ nên giống nhau. Một lỗi hay gặp ở trường tư là nhồi thêm giờ năng khiếu vào buổi sáng, đến mức giờ chơi góc chỉ còn mười lăm phút. Khung ngày phải giữ đủ thời gian chơi tự do, vì đó là lúc trẻ thực hành điều vừa được làm quen.
Bước 5: phân vai ai viết, ai duyệt, lưu ở đâu
Chương trình hỏng nhiều nhất không phải vì nội dung kém mà vì không ai biết việc của mình. Bảng phân vai đơn giản cho trường dưới mười lớp:
| Việc | Người làm | Người duyệt | Hạn |
|---|---|---|---|
| Chân dung trẻ và bản đồ chủ đề năm | Chủ trường cùng phó hiệu trưởng chuyên môn | Họp toàn trường góp ý | Trước khai giảng một tháng |
| Kế hoạch từng chủ đề | Tổ trưởng chuyên môn từng khối | Phó hiệu trưởng chuyên môn | Một tuần trước khi mở chủ đề |
| Kế hoạch tuần và giáo án | Giáo viên chủ nhiệm lớp | Tổ trưởng | Thứ Sáu tuần trước |
| Ghi chép quan sát trẻ | Giáo viên chủ nhiệm | Tổ trưởng xem mẫu | Hằng tuần |
| Rút kinh nghiệm sau chủ đề | Cả tổ | Phó hiệu trưởng ghi biên bản | Tuần cuối chủ đề |
Tất cả nên lưu ở một chỗ chung, theo cùng một cách đặt tên: năm học, khối, chủ đề, tuần. Giáo viên nghỉ việc giữa năm thì người thay vẫn biết lớp đang ở đâu.
Những cái sai hay gặp ở năm đầu tiên
Mua nguyên một bộ giáo án rồi áp vào. Bộ giáo án mua sẵn có thể làm tư liệu tốt, nhưng nó không biết lớp anh chị có bao nhiêu trẻ, sân rộng hay hẹp, giáo viên mạnh phần nào. Áp nguyên xi thì giáo viên dạy cho xong chứ không dạy cho trẻ.
Chủ đề quá to, thời gian quá ngắn. Một tuần cho chủ đề “thế giới động vật” nghĩa là mỗi ngày một con vật, trẻ chỉ kịp nghe tên. Chủ đề hẹp và dài hơn cho trẻ cơ hội quan sát, hỏi, làm lại.
Nhồi nội dung tiểu học vào lớp lớn. Phụ huynh có thể thích thấy con tập viết, làm phép tính sớm. Nhưng làm vậy là trái khung của Bộ và thường lấy mất giờ chơi. Trường nên có câu trả lời rõ ràng cho phụ huynh về chuẩn bị vào lớp một theo đúng nghĩa: thói quen, ngôn ngữ, sự tự lập.
Viết kế hoạch đẹp cho đoàn kiểm tra, dạy thật một kiểu khác. Đây là cách nhanh nhất làm giáo viên coi kế hoạch là thủ tục. Kế hoạch tốt là kế hoạch giáo viên mở ra dùng mỗi sáng.
Những việc chưa cần làm trong năm đầu
Trường mới thường muốn có tất cả ngay. Một số thứ có thể để sang năm thứ hai mà không ảnh hưởng chất lượng:
- Bộ tiêu chí đánh giá giáo viên nhiều tầng. Năm đầu chỉ cần vài tiêu chí quan sát được khi dự giờ.
- Hệ thống phần mềm quản lý chương trình riêng. Một thư mục chung và một bảng tính đặt tên nhất quán là đủ.
- Tự viết toàn bộ học liệu. Dùng lại tranh truyện, bài hát có sẵn, chỉ tự làm phần thật sự gắn với chân dung trẻ của trường.
- Chương trình song ngữ đầy đủ. Bắt đầu bằng vài giờ làm quen trong tuần, khi có giáo viên phù hợp thì mở rộng.
Để dành sức cho thứ không thể để sau: giáo viên hiểu chân dung trẻ, bám được khung tuần, và ghi chép quan sát trẻ đều tay.
Tự kiểm sau học kỳ một
Hết học kỳ một, chủ trường và phó hiệu trưởng chuyên môn nên ngồi nửa buổi với vài câu hỏi:
- Bảng đối chiếu kết quả mong đợi của Bộ còn bao nhiêu ô trống? Ô nào trống ở cả ba khối?
- Giáo viên có nhắc được chân dung trẻ của trường bằng lời của họ không?
- Kế hoạch tuần có được nộp đúng hạn và có được sửa sau khi dạy không, hay chỉ nộp cho có?
- Ghi chép quan sát trẻ có đủ để viết một đoạn nhận xét riêng cho từng trẻ gửi phụ huynh không?
- Chủ đề nào giáo viên và trẻ hào hứng nhất, chủ đề nào mệt nhất, và vì sao?
Câu trả lời sẽ cho biết học kỳ hai cần sửa tầng nào. Nếu cần một khung phương pháp để làm nền cho chân dung trẻ và bản đồ chủ đề, khoá Mầm non Thế hệ mới theo phương pháp Global Nexus của Grenada Academy đi kỹ phần vận hành chương trình này.
Câu hỏi thường gặp
Trường mầm non tư thục có bắt buộc theo chương trình của Bộ không?
Có. Trường mầm non tư thục vẫn phải bảo đảm mục tiêu, nội dung và kết quả mong đợi trong chương trình giáo dục mầm non của Bộ GD&ĐT. Trường được chủ động chọn chủ đề, phương pháp và bổ sung nội dung riêng trên nền đó.
Mất bao lâu để xây xong chương trình năm học cho trường mới?
Phần khung gồm chân dung trẻ, bản đồ chủ đề và khung tuần thường cần bốn đến sáu tuần làm việc đều đặn trước khai giảng. Giáo án chi tiết thì viết dần theo từng chủ đề trong năm.
Một năm học mầm non nên có bao nhiêu chủ đề?
Phần lớn trường chọn khoảng chín đến mười chủ đề, mỗi chủ đề ba đến năm tuần. Chủ đề hẹp và đủ dài giúp trẻ có thời gian quan sát, hỏi và làm lại thay vì chỉ nghe tên.
Có nên mua bộ giáo án mầm non soạn sẵn không?
Có thể mua để làm tư liệu tham khảo, nhưng không nên áp nguyên xi. Giáo viên cần điều chỉnh theo số trẻ, không gian lớp và chân dung trẻ của trường, nếu không sẽ dạy cho xong thay vì dạy cho trẻ.
Ai trong trường nên chịu trách nhiệm chương trình năm học?
Chủ trường và phó hiệu trưởng chuyên môn giữ phần định hướng, tổ trưởng từng khối viết kế hoạch chủ đề, giáo viên viết kế hoạch tuần và giáo án. Mỗi tầng cần một người duyệt và hạn nộp rõ ràng.
Làm sao biết chương trình năm học đang hở chỗ nào?
Kẻ bảng đối chiếu các kết quả mong đợi của Bộ với chủ đề và hoạt động của trường. Sau mỗi học kỳ, ô nào còn trống là phần chương trình chưa lo tới, cần bổ sung ở chủ đề sau.