Viết giáo án theo hướng trải nghiệm là viết ngược so với thói quen cũ: bắt đầu bằng việc trẻ sẽ tự tay làm gì, chuẩn bị đủ vật thật cho từng trẻ, đặt một câu hỏi mở thay cho phần giảng, dự kiến trước các phản ứng của trẻ, và để dành thời gian cho trẻ kể lại điều mình phát hiện.
Giáo án kiểu cũ thường mô tả rất kỹ cô nói gì, cô hỏi gì, trẻ trả lời gì. Giáo án trải nghiệm mô tả kỹ trẻ làm gì, cô quan sát gì và cô chen vào lúc nào. Dưới đây là năm bước viết, một giáo án mẫu và các lỗi thường gặp khi giáo viên mới chuyển sang cách này.
Giáo án trải nghiệm khác giáo án quen thuộc ở đâu
Hai loại giáo án có thể dùng cùng một mẫu khung của trường. Khác nhau nằm ở chỗ mỗi phần dành cho ai:
| Phần | Giáo án quen thuộc | Giáo án trải nghiệm |
|---|---|---|
| Mục đích | Trẻ biết, trẻ nhận ra, trẻ gọi tên | Trẻ thử, trẻ so sánh, trẻ nói được mình đã thấy gì |
| Chuẩn bị | Tranh, mô hình cho cô dùng | Vật thật đủ cho từng nhóm hoặc từng trẻ |
| Mở đầu | Bài hát, câu đố dẫn vào bài | Một tình huống hoặc câu hỏi khiến trẻ muốn thử |
| Phần chính | Cô giới thiệu, trẻ nhắc lại | Trẻ làm, cô đi vòng quan sát và hỏi |
| Kết thúc | Cô tổng kết, khen cả lớp | Trẻ kể lại phát hiện, cô nối với đời sống |
| Thời gian cô nói | Chiếm phần lớn giờ | Ít hơn hẳn thời gian trẻ làm |
Không có nghĩa là cô không được giảng gì. Nhưng phần cô nói nên đến sau khi trẻ đã thử, để lời cô gọi tên điều trẻ vừa thấy chứ không phải điều trẻ chưa từng chạm vào.
Bước 1: bắt đầu từ điều trẻ sẽ tự tay làm
Câu hỏi đầu tiên khi cầm bút không phải “mình sẽ dạy gì” mà “trong hai mươi đến ba mươi phút này, tay trẻ sẽ làm gì”.
Viết mục đích bằng động từ của trẻ
Thay vì viết “trẻ biết vật nặng thì chìm”, hãy viết “trẻ thả từng đồ vật vào chậu nước, xếp chúng thành hai nhóm nổi và chìm, nói được một đồ vật làm mình bất ngờ”. Câu sau dài hơn nhưng cho bạn biết ngay phải chuẩn bị gì và quan sát gì. Mục đích kiểu này cũng dễ dùng khi dự giờ: người dự chỉ cần nhìn xem trẻ có làm được việc đó không.
Một hoạt động, một việc chính
Giáo viên mới hay muốn nhét nhiều: vừa đếm, vừa phân loại, vừa học màu. Kết quả là mỗi việc trẻ chỉ chạm qua một chút. Chọn một việc chính, các việc khác để dành cho giờ chơi góc hoặc hoạt động sau.
Bước 2: chọn vật thật và chuẩn bị đủ cho từng trẻ
Trải nghiệm thật cần đồ thật. Tranh vẽ quả bóng không nổi được. Khi chuẩn bị, bạn soát bốn điều:
Đủ số lượng. Một chậu nước cho cả lớp hai mươi lăm trẻ nghĩa là hai mươi trẻ ngồi chờ. Chia nhóm bốn đến sáu trẻ, mỗi nhóm một bộ đồ dùng. Nếu không đủ đồ, hãy cho một nửa lớp làm trong khi nửa kia chơi góc, rồi đổi.
Có vật gây bất ngờ. Một quả cam còn vỏ nổi, bóc vỏ lại chìm. Một nắp chai nhựa úp thì nổi, đổ đầy nước thì chìm. Những vật như vậy làm trẻ đặt câu hỏi, và câu hỏi của trẻ là chất liệu tốt nhất cho phần chia sẻ.
An toàn trước hết. Kiểm tra vật nhỏ có thể nuốt, cạnh sắc, đồ thủy tinh. Viết luôn vào giáo án: khăn lau, sàn chống trơn, chỗ để đồ ướt.
Ghi rõ ai chuẩn bị, chuẩn bị lúc nào. Giáo án trải nghiệm hỏng nhiều nhất vì sáng hôm đó thiếu đồ. Dòng “cô phụ chuẩn bị bốn chậu nước trước giờ ăn sáng” nghe vụn vặt nhưng cứu được cả giờ học.
Bước 3: viết câu hỏi mở đầu và tình huống
Câu hỏi mở thật sự
Câu “Các con có biết cái gì nổi không?” là câu hỏi đóng trá hình, trẻ chỉ đáp có hoặc không. Câu “Nếu thả quả cam này vào nước, các con đoán nó sẽ thế nào?” mời trẻ đoán và cho bạn thấy trẻ đang nghĩ gì. Viết sẵn hai đến ba câu hỏi mở vào giáo án, đừng trông vào lúc đứng lớp mới nghĩ.
Tình huống ngắn
Có thể mở bằng một câu chuyện ngắn: “Bạn gấu bông muốn qua sông nhưng không biết bơi, các con giúp bạn tìm một cái thuyền nhé.” Tình huống tốt chỉ cần nói trong một phút và dẫn thẳng vào việc trẻ sẽ làm. Bài hát và câu đố vẫn dùng được, miễn không kéo dài phần mở quá năm phút.
Bước 4: dự kiến trước các phản ứng của trẻ
Phần này là chỗ khác biệt rõ nhất của một giáo án trải nghiệm tốt. Bạn ghi ra những điều trẻ có thể làm và cách mình đáp lại:
| Trẻ có thể | Cô làm gì |
|---|---|
| Ném đồ vật vào nước cho vui, không để ý nổi chìm | Ngồi xuống cạnh trẻ, hỏi: “Cái này đang ở trên hay ở dưới đáy chậu?” |
| Giành đồ của bạn | Nhắc quy ước mỗi bạn chọn một món rồi đổi; đưa thêm một món giống hệt nếu có |
| Nói sai, ví dụ vật to thì chìm | Không sửa ngay; đưa thêm một vật to mà nhẹ để trẻ tự thử lại |
| Chán sau vài phút | Gợi thêm thử thách: làm sao cho cái nắp chai chìm xuống? |
| Không dám chạm vào nước | Cho trẻ làm người xếp đồ vật lên khay hai nhóm, mời tham gia dần |
| Hỏi một câu ngoài dự kiến | Ghi lại câu hỏi, nói sẽ cùng tìm hiểu ở hoạt động sau |
Dự kiến trước không phải để kiểm soát trẻ, mà để bạn bớt lúng túng và giữ được bình tĩnh. Khi đã nghĩ trước, bạn sẽ thấy phản ứng “sai” của trẻ là thông tin quý chứ không phải sự cố.
Bước 5: dành thời gian cho phần chia sẻ
Phần chia sẻ hay bị cắt khi giờ học chạy quá giờ, trong khi đây là lúc trẻ biến việc vừa làm thành lời. Hãy viết rõ trong giáo án: năm đến bảy phút cuối, cả lớp hoặc từng nhóm ngồi lại quanh hai khay đồ đã phân loại.
Câu hỏi gợi ý cho phần này: “Món nào làm con bất ngờ nhất?”, “Con thử cách nào để cái nắp chìm?”, “Ở nhà mình có gì nổi trên nước nhỉ?”. Bạn để trẻ nói bằng lời của trẻ, nhắc lại và gọi tên giúp trẻ khi cần, ví dụ “À, con thấy quả cam bóc vỏ thì chìm xuống”.
Phần chia sẻ cũng là lúc bạn thu thập điều cần ghi chép về từng trẻ: bé nào đưa ra cách thử mới, bé nào lần đầu nói trước nhóm. Một hai dòng ngắn ngay sau giờ học có giá trị hơn nhiều trang nhận xét chung chung cuối tháng.
Một giáo án mẫu rút gọn: vật nào nổi, vật nào chìm
Dưới đây là phần chính của một giáo án cho lớp bốn đến năm tuổi, khoảng ba mươi phút. Bạn dùng mẫu khung của trường, chỉ thay nội dung:
- Mục đích: trẻ thả đồ vật vào nước, xếp thành hai nhóm nổi và chìm, nói được một đồ vật làm mình bất ngờ.
- Chuẩn bị: bốn chậu nước, mỗi nhóm một khay mười đồ vật gồm lá cây, sỏi, nắp chai, thìa nhựa, thìa inox, quả cam, miếng bọt biển, cục tẩy, khối gỗ, đất nặn; khăn lau; hai khay trống dán hình sóng nước và hình đáy chậu.
- Mở đầu, năm phút: kể chuyện gấu bông muốn qua sông; hỏi trẻ đoán quả cam sẽ thế nào khi thả xuống nước.
- Trẻ thử, mười lăm phút: chia bốn nhóm; trẻ lần lượt thả từng món và đặt vào khay nổi hoặc chìm; cô đi vòng, hỏi và ghi chép.
- Thử thách thêm, năm phút: nhóm nào xong sớm tìm cách làm nắp chai chìm hoặc làm đất nặn nổi.
- Chia sẻ, năm phút: từng nhóm kể một phát hiện; cô hỏi ở nhà có gì nổi trên nước.
- Nối tiếp: đặt chậu nước nhỏ ở góc khám phá suốt tuần để trẻ thử tiếp đồ vật mang từ nhà.
Giáo án mẫu này không có phần cô giảng về khối lượng hay vật liệu. Với trẻ năm tuổi, điều đáng có là trẻ tự thấy, tự so và nói được. Lời giải thích sâu hơn có thể chờ đến khi trẻ hỏi.
Những chỗ giáo viên hay vấp khi mới chuyển sang
Vẫn giữ phần giảng dài ở đầu. Cô giới thiệu kỹ từng đồ vật rồi mới cho trẻ thử, nên khi trẻ thử thì không còn gì để phát hiện. Hãy để trẻ chạm vào trước.
Sửa trẻ ngay khi trẻ nói chưa đúng. Câu “Không phải đâu con” làm trẻ thôi đoán. Đưa thêm một vật để trẻ tự thử lại thường hiệu quả hơn.
Đo thành công bằng việc cả lớp trả lời đồng thanh. Một lớp đồng thanh “vật nặng thì chìm ạ” chưa chắc đã hiểu. Thành công nằm ở chỗ nhiều trẻ tự làm được và kể lại được bằng lời riêng.
Giáo án dài mà không dùng được. Chép nguyên văn từng câu cô nói và trẻ trả lời làm giáo án dày nhưng vô ích khi trẻ không trả lời như dự kiến. Phần dự kiến phản ứng ở bước bốn hữu ích hơn nhiều.
Tự kiểm trước khi nộp giáo án
Trước khi nộp cho tổ trưởng, bạn đọc lại giáo án và tự trả lời:
- Mục đích có viết bằng việc trẻ làm, nhìn vào là quan sát được không?
- Đồ dùng có đủ cho từng nhóm, và có ghi ai chuẩn bị không?
- Có ít nhất hai câu hỏi mở viết sẵn không?
- Có bảng dự kiến phản ứng của trẻ, gồm cả trẻ nhút nhát và trẻ chán sớm không?
- Phần chia sẻ có được giữ ít nhất năm phút không?
- Có hoạt động nối tiếp ở góc chơi để trẻ thử lại trong tuần không?
Đủ sáu điều này, giờ học thường diễn ra nhẹ nhàng hơn cả với cô lẫn trẻ. Muốn hoạt động để lại dấu ấn tới tận bữa cơm ở nhà, xem tiếp bài thiết kế hoạt động để trẻ về kể lại; còn với tổ trưởng, cách dùng giáo án này khi dự giờ có ở bài dự giờ và góp ý giáo viên.
Câu hỏi thường gặp
Giáo án mầm non theo hướng trải nghiệm gồm những phần nào?
Thường gồm mục đích viết bằng việc trẻ làm, chuẩn bị vật thật đủ cho từng nhóm, phần mở đầu bằng câu hỏi hoặc tình huống, phần trẻ tự thử, bảng dự kiến phản ứng của trẻ, phần chia sẻ và hoạt động nối tiếp ở góc chơi.
Giáo án trải nghiệm có cần ghi lời cô nói từng câu không?
Không cần. Chỉ nên viết sẵn hai đến ba câu hỏi mở và vài câu gợi ý quan trọng. Phần đáng viết kỹ hơn là dự kiến trẻ có thể làm gì và cô sẽ đáp lại thế nào.
Một hoạt động trải nghiệm cho trẻ mẫu giáo nên kéo dài bao lâu?
Với trẻ bốn đến năm tuổi, khoảng hai mươi lăm đến ba mươi lăm phút là vừa, trong đó phần lớn thời gian dành cho trẻ tự làm. Trẻ nhỏ hơn cần thời gian ngắn hơn và chia nhóm nhỏ hơn.
Không đủ đồ dùng cho cả lớp thì làm sao?
Chia lớp làm hai, một nửa làm hoạt động trải nghiệm, nửa kia chơi ở các góc rồi đổi lượt. Cách này tốt hơn cho cả lớp ngồi chờ một bộ đồ dùng duy nhất.
Khi trẻ trả lời sai trong giờ trải nghiệm, giáo viên nên làm gì?
Không sửa ngay. Hãy đưa thêm một vật hoặc một tình huống để trẻ tự thử lại và tự thấy. Sửa ngay làm trẻ thôi đoán, trong khi tự phát hiện giúp trẻ nhớ lâu hơn.
Làm sao biết giờ học trải nghiệm đã thành công?
Nhìn vào việc nhiều trẻ tự làm được việc chính và kể lại được phát hiện bằng lời của mình, không phải việc cả lớp trả lời đồng thanh. Ghi chép ngắn về từng trẻ sau giờ học giúp đánh giá rõ hơn.