Theo dõi tiến bộ của từng trẻ mầm non mà không chấm điểm là ghi lại những việc trẻ làm được bằng mô tả cụ thể, lưu sản phẩm và lời nói của trẻ theo thời gian, rồi so trẻ với chính trẻ của mấy tháng trước và với kết quả mong đợi của độ tuổi, không so trẻ với bạn cùng lớp.
Nhiều trường tư bị phụ huynh hỏi “con được mấy điểm, đứng thứ mấy trong lớp” và lúng túng vì không có gì để đưa ra ngoài vài dòng nhận xét chung chung. Khung chương trình của Bộ hướng tới đánh giá trẻ qua quan sát hằng ngày và theo giai đoạn, không dùng điểm số. Bài này đi qua cách làm việc đó cho đều tay và đủ sức thuyết phục phụ huynh.
Theo dõi tiến bộ khác chấm điểm ở đâu
Hai cách đều trả lời câu hỏi “trẻ đang thế nào”, nhưng đi theo hai hướng khác hẳn:
| Khía cạnh | Chấm điểm, xếp hạng | Theo dõi tiến bộ |
|---|---|---|
| So với ai | So với bạn cùng lớp | So với chính trẻ trước đó và với kết quả mong đợi của độ tuổi |
| Ghi lại gì | Một con số hay một bậc xếp loại | Việc trẻ làm, lời trẻ nói, sản phẩm trẻ tạo ra |
| Khi nào | Cuối kỳ, trong một bài kiểm tra | Hằng ngày trong giờ chơi và giờ học bình thường |
| Dùng để làm gì | Báo kết quả | Quyết định hoạt động tiếp theo cho trẻ đó |
| Trẻ cảm nhận | Có trẻ giỏi, có trẻ kém | Trẻ thấy mình làm được thêm điều mới |
Điểm số ở tuổi này còn có một vấn đề lớn: trẻ cùng lớp có thể cách nhau gần một năm tuổi, và một năm ở tuổi mầm non là rất dài. So trẻ sinh tháng Một với trẻ sinh tháng Mười Hai là so hai giai đoạn phát triển khác nhau.
Ba nguồn dữ liệu đủ dùng
Không cần bộ phiếu dày hay phần mềm phức tạp. Ba nguồn sau là đủ cho phần lớn lớp mẫu giáo:
Ghi chép quan sát ngắn. Hai ba dòng mô tả một việc trẻ làm trong một tình huống cụ thể, có ngày tháng. Đây là nguồn chính và cần đều tay nhất.
Mẫu sản phẩm theo thời gian. Bức vẽ người đầu tiên của năm học, bức vẽ người tháng Mười Hai, bức vẽ người tháng Năm. Đặt ba bức cạnh nhau, phụ huynh nhìn thấy tiến bộ mà không cần ai giải thích.
Lời của trẻ. Một câu trẻ nói khi kể chuyện, khi giải thích cách mình xây tháp, khi hỏi cô. Chép nguyên văn, kể cả câu nói ngọng hay sai ngữ pháp. Mấy tháng sau đọc lại sẽ thấy ngôn ngữ của trẻ đã đi được bao xa.
Ghi chép ngắn thế nào cho dùng được
Ghi việc, không ghi lời phán
Câu “Bé Na rất ngoan và thông minh” không cho biết gì để làm tiếp. Câu “Na xếp được tháp tám khối, khi tháp đổ thì nói: mình làm lại, để khối to ở dưới” cho biết trẻ kiên trì, biết rút kinh nghiệm và đang dùng ngôn ngữ để lập kế hoạch. Từ đó cô biết có thể cho Na thử thách gì tiếp theo.
Xoay vòng, đừng cố ghi cả lớp mỗi ngày
Ghi cả lớp hai mươi lăm trẻ mỗi ngày là điều không ai làm nổi lâu. Cách bền hơn là mỗi ngày chọn bốn đến năm trẻ để chú ý, xoay vòng cả lớp trong một tuần. Thêm vào đó, ghi ngay bất kỳ khoảnh khắc đặc biệt nào của trẻ khác khi nó xảy ra.
Ghi ngay hoặc trong giờ ngủ trưa
Giáo viên có thể để một cuốn sổ nhỏ hoặc xấp giấy ghi chú trong túi áo, ghi vài chữ gợi nhớ ngay tại chỗ. Giờ trẻ ngủ trưa, viết lại thành câu đầy đủ vào hồ sơ. Để đến cuối tuần mới viết thì chi tiết đã rơi rụng gần hết.
Hồ sơ của từng trẻ gồm những gì
Mỗi trẻ có một tập hồ sơ, giấy hoặc thư mục số, đặt tên giống nhau cho cả lớp. Nội dung nên gồm:
- Ghi chép quan sát xếp theo ngày, có đánh dấu lĩnh vực phát triển liên quan.
- Ba đến năm mẫu sản phẩm mỗi học kỳ, chọn cùng loại để so được: vẽ người, kể chuyện theo tranh, xếp hình.
- Vài câu nói nguyên văn của trẻ mỗi tháng.
- Ảnh trẻ đang làm một việc, kèm một dòng chú thích việc đó là gì.
- Ghi chú trao đổi với phụ huynh: điều phụ huynh kể ở nhà, điều trường đã báo.
- Bản nhận xét theo giai đoạn đã gửi phụ huynh.
Hồ sơ là của trẻ, không phải của giáo viên. Khi trẻ lên lớp, hồ sơ đi theo để cô mới biết trẻ đã đi đến đâu. Khi trẻ ra trường, một bản tóm tắt có thể gửi phụ huynh làm kỷ niệm.
Đối chiếu với kết quả mong đợi của độ tuổi
Chương trình giáo dục mầm non của Bộ GD&ĐT nêu các kết quả mong đợi theo từng độ tuổi và lĩnh vực. Đây là thước đo tham chiếu tốt nhất cho giáo viên, vì nó mô tả hành vi chứ không phải điểm số.
Mỗi cuối chủ đề hoặc cuối tháng, giáo viên mở danh sách kết quả mong đợi của nhánh vừa học, đọc lại ghi chép của từng trẻ và tự hỏi: hành vi này đã thấy ở trẻ chưa, thấy thường xuyên hay mới thỉnh thoảng, hay chưa có dịp quan sát. Câu trả lời dùng để lên kế hoạch cho tuần sau, ví dụ cho trẻ chưa thấy hành vi đó thêm cơ hội trong giờ góc, chứ không dùng để xếp loại trẻ.
Việc đối chiếu nên làm theo nhóm hành vi, không theo từng trẻ một với hàng chục tiêu chí. Nếu thấy một kết quả mong đợi gần như cả lớp chưa thể hiện, vấn đề có lẽ nằm ở kế hoạch chứ không ở trẻ: chủ đề vừa qua chưa tạo cơ hội cho hành vi đó.
Viết nhận xét gửi phụ huynh
Cấu trúc ba phần
Một bản nhận xét theo giai đoạn dễ đọc thường có ba phần: một điều trẻ đã làm được mới trong giai đoạn này, kèm ví dụ cụ thể; một điều trẻ đang tập và trường đang làm gì để giúp; một gợi ý nhỏ phụ huynh có thể làm cùng con ở nhà.
Một ví dụ
“Tháng này Minh bắt đầu tự kể lại câu chuyện Ba chú lợn con theo tranh, đủ đầu đủ cuối, có lúc tự thêm lời thoại cho con sói. Minh đang tập chờ lượt khi chơi cùng nhóm, cô đang cho Minh làm người phát đồ dùng để quen việc chờ. Ở nhà, ba mẹ có thể chơi cùng Minh những trò cần chờ lượt như cờ cá ngựa.”
Tránh những câu này
Không so sánh với bạn: “Minh kể chuyện tốt nhất lớp”. Không dùng nhãn: “Minh hơi chậm”, “Minh hiếu động”. Không dùng từ chuyên môn mà phụ huynh dễ hiểu sai. Khi phụ huynh hỏi con đứng thứ mấy, có thể trả lời: “Ở lớp mình không xếp hạng các con, vì mỗi bé lớn theo nhịp riêng. Em cho anh chị xem Minh của tháng Chín và Minh bây giờ nhé.” rồi mở hồ sơ ra.
Khi ghi chép cho thấy điều đáng lưu ý
Đôi khi ghi chép qua nhiều tuần cho thấy một trẻ gần như không nói trong lớp, hay rất khó tập trung kể cả với hoạt động trẻ thích. Giáo viên không phải là người chẩn đoán. Việc của trường là mô tả đúng điều đã thấy, có ngày tháng và tình huống, rồi trao đổi riêng với phụ huynh một cách bình tĩnh.
Trong buổi trao đổi, nói về việc cụ thể thay vì nhãn: “Trong ba tuần qua, bé ít khi nói thành câu với bạn, thường chỉ tay khi cần đồ chơi” thay vì “bé có vẻ chậm nói”. Hỏi phụ huynh ở nhà có thấy giống vậy không. Nếu cả hai bên cùng thấy, gợi ý phụ huynh đưa trẻ đến gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia phát triển trẻ em để được đánh giá đúng.
Ghi chép của trường lúc này rất có ích cho chuyên gia, vì nó cho thấy trẻ trong môi trường lớp học mà phụ huynh không quan sát được. Đây là một lý do nữa để ghi chép đều tay và cụ thể.
Những cái sai hay gặp
Dùng bảng tích đạt hay chưa đạt rồi gửi thẳng cho phụ huynh. Phụ huynh đọc thấy năm ô chưa đạt sẽ lo lắng, và nhiều khi đó chỉ là hành vi chưa có dịp quan sát. Bảng tích là công cụ nội bộ để lên kế hoạch, không phải phiếu báo cáo.
Ghi chép dồn vào tuần trước kiểm tra. Hồ sơ dày lên đột ngột với những dòng giống nhau cho mọi trẻ. Vừa vô ích vừa làm giáo viên ghét việc ghi chép.
Chỉ ghi điều trẻ chưa làm được. Hồ sơ toàn điều thiếu khiến cô nhìn trẻ qua lăng kính thiếu. Ghi cả điều trẻ làm tốt, đó là chỗ để bắt đầu khi muốn giúp trẻ phần còn yếu.
Tổ chức buổi kiểm tra riêng cuối kỳ. Gọi từng trẻ lên trả lời câu hỏi trước cô lạ làm trẻ căng thẳng và kết quả không phản ánh đúng. Quan sát trong giờ chơi bình thường chính xác hơn.
Tự kiểm cách theo dõi của lớp
Tổ trưởng hoặc phó hiệu trưởng chuyên môn có thể chọn ngẫu nhiên ba hồ sơ mỗi lớp mỗi tháng và hỏi:
- Có ít nhất vài ghi chép cụ thể cho mỗi trẻ trong tháng không?
- Đọc ghi chép, có hình dung được trẻ đang làm gì không?
- Có mẫu sản phẩm cùng loại để so qua các tháng không?
- Kế hoạch tuần có nhắc tới trẻ cụ thể dựa trên ghi chép không?
- Nhận xét gửi phụ huynh có ví dụ thật, không so sánh, không gắn nhãn không?
Những hoạt động được trẻ về nhà kể lại thường cho ra ghi chép quý nhất. Còn cách khớp việc theo dõi này với khung của Bộ được bàn kỹ ở bài lồng chương trình của Bộ vào kế hoạch riêng.
Câu hỏi thường gặp
Trường mầm non có được chấm điểm hay xếp hạng trẻ không?
Không nên. Chương trình giáo dục mầm non hướng tới đánh giá trẻ qua quan sát hằng ngày và theo giai đoạn, so trẻ với chính mình và với kết quả mong đợi của độ tuổi, không dùng điểm số hay thứ hạng.
Giáo viên mầm non nên ghi chép quan sát trẻ bao lâu một lần?
Mỗi ngày chọn bốn đến năm trẻ để chú ý, xoay vòng cả lớp trong một tuần, cộng thêm những khoảnh khắc đặc biệt khi chúng xảy ra. Ghi vài chữ ngay tại chỗ rồi viết lại đầy đủ trong giờ ngủ trưa.
Hồ sơ theo dõi trẻ mầm non gồm những gì?
Gồm ghi chép quan sát có ngày tháng, vài mẫu sản phẩm cùng loại mỗi học kỳ, câu nói nguyên văn của trẻ, ảnh trẻ đang làm việc kèm chú thích, ghi chú trao đổi với phụ huynh và các bản nhận xét đã gửi.
Phụ huynh hỏi con đứng thứ mấy trong lớp thì trả lời thế nào?
Giải thích nhẹ nhàng rằng lớp không xếp hạng vì mỗi trẻ lớn theo nhịp riêng, rồi cho phụ huynh xem sản phẩm và ghi chép của con ở đầu năm và hiện tại để thấy tiến bộ cụ thể.
Khi nghi trẻ chậm nói hoặc khó tập trung, giáo viên nên làm gì?
Không tự chẩn đoán hay gắn nhãn. Mô tả cụ thể điều đã thấy qua nhiều tuần, trao đổi riêng với phụ huynh, và nếu ở nhà cũng thấy tương tự thì gợi ý gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia phát triển trẻ em.
Nhận xét gửi phụ huynh mầm non nên viết thế nào?
Nêu một điều trẻ mới làm được kèm ví dụ thật, một điều trẻ đang tập và trường đang hỗ trợ ra sao, cùng một gợi ý nhỏ phụ huynh làm cùng con ở nhà. Tránh so sánh với bạn và tránh gắn nhãn.