Giáo viên nên trao đổi với phụ huynh khi đã quan sát vài tuần và thấy trẻ chậm hơn rõ rệt so với các mốc ngôn ngữ thường gặp, khi trẻ ít đáp lại lúc được gọi hay ít giao tiếp bằng ánh mắt, cử chỉ, và ngay khi trẻ mất kỹ năng nói đã có. Cô kể điều thấy được, không chẩn đoán, và gợi ý gặp bác sĩ.
Giáo viên mầm non ở bên trẻ nhiều giờ mỗi ngày, lại nhìn thấy trẻ bên cạnh nhiều bạn cùng tuổi, nên thường là người nhận ra khác biệt sớm. Nhưng cũng chính vì vậy mà cô dễ nói quá điều mình biết, hoặc ngược lại, ngại nói vì sợ phụ huynh phật lòng. Bài này giúp cô biết lúc nào nên nói, nói gì và nói thế nào.
Mốc ngôn ngữ tham khảo và dấu hiệu cần để ý
Các mốc dưới đây là khoảng thường gặp, được nhắc trong nhiều tài liệu nhi khoa phổ thông. Trẻ có thể sớm hoặc muộn hơn mà vẫn bình thường; bảng chỉ để cô biết khi nào nên quan sát kỹ hơn:
| Khoảng tuổi | Thường thấy | Nên quan sát kỹ khi |
|---|---|---|
| Khoảng 18 tháng | Nói được một số từ đơn, chỉ tay vào thứ mình muốn, hiểu câu đơn giản | Chưa nói từ nào, ít chỉ tay, ít đáp lại khi được gọi tên |
| Khoảng 2 tuổi | Bắt đầu ghép hai từ, vốn từ tăng nhanh | Chưa ghép được hai từ, chủ yếu nhắc lại lời người khác |
| Khoảng 3 tuổi | Nói câu ngắn, người ngoài hiểu được phần lớn lời nói | Nói rất ít, người thân cũng khó hiểu, không hiểu lời dặn đơn giản |
| Khoảng 4 đến 5 tuổi | Kể lại chuyện đơn giản, hỏi nhiều, nói câu dài | Khó kể lại việc vừa xảy ra, câu rất ngắn so với bạn, khó trò chuyện qua lại |
| Bất kỳ tuổi nào | Kỹ năng tăng dần theo thời gian | Mất đi từ ngữ hay kỹ năng giao tiếp đã từng có |
Dòng cuối là dấu hiệu nên trao đổi sớm, không cần chờ nhiều tuần. Các dòng khác nên được quan sát thêm một thời gian ngắn trước khi gặp phụ huynh.
Ngôn ngữ không chỉ là số từ trẻ nói
Khi nghĩ về chậm nói, người ta thường chỉ đếm số từ. Nhưng ngôn ngữ gồm nhiều phần: hiểu lời người khác, dùng cử chỉ như chỉ tay, gật lắc đầu, nhìn theo hướng người lớn chỉ, và muốn giao tiếp với người khác. Một trẻ nói ít nhưng hiểu tốt, chỉ tay, kéo tay cô để cho xem đồ, thường ở tình huống khác với một trẻ nói ít và cũng ít tìm cách giao tiếp bằng mọi kênh.
Vì vậy, khi quan sát, cô nên ghi cả những điều trẻ hiểu và cách trẻ giao tiếp không dùng lời. Những chi tiết này giúp bác sĩ hay chuyên gia có thêm thông tin, và giúp cô tránh nói với phụ huynh những điều quá chung chung.
Cũng nên phân biệt trẻ nói ít ở lớp với trẻ nói ít ở mọi nơi. Có trẻ rất nhút nhát trong môi trường mới, ở lớp gần như im lặng nhưng về nhà nói không ngừng. Trước khi kết luận điều gì, cô nên hỏi phụ huynh trẻ nói ở nhà thế nào, với ai, nói những gì. Nếu ở nhà trẻ nói tốt, việc của cô là làm cho lớp học an toàn hơn với trẻ, chứ không phải gợi ý đi khám ngay.
Một điều nữa nên nhắc phụ huynh khi trẻ nói chậm: kiểm tra thính lực. Trẻ nghe kém, kể cả kém nhẹ hay kém từng đợt do viêm tai, khó học nói. Đây là bước đơn giản mà nhiều gia đình bỏ qua.
Quy trình trước khi gặp phụ huynh
Để buổi trao đổi có ích, cô nên chuẩn bị theo thứ tự sau:
- Quan sát có chủ đích trong vài tuần, ở nhiều hoạt động khác nhau: giờ chơi, giờ ăn, giờ kể chuyện, lúc đón trả.
- Ghi những ví dụ cụ thể, có ngày: trẻ nói câu gì, trẻ hiểu lời dặn nào, trẻ đáp lại thế nào khi được gọi tên, trẻ giao tiếp với bạn ra sao.
- Trao đổi với tổ trưởng chuyên môn hoặc ban giám hiệu, để có thêm một người cùng nhìn và để trường thống nhất cách nói.
- Hẹn gặp phụ huynh riêng, ở chỗ yên tĩnh, không nói vội ở cổng lúc đón trẻ.
- Chuẩn bị sẵn thông tin về nơi khám: bác sĩ nhi khoa, khoa tâm lý hoặc phục hồi chức năng ở bệnh viện nhi gần nhất.
Nếu thấy dấu hiệu mất kỹ năng đã có, bỏ qua bước quan sát dài, ghi lại những gì đã thấy và hẹn gặp phụ huynh sớm.
Nói với phụ huynh thế nào
Phụ huynh thường lo, có khi phản ứng mạnh. Cách nói quyết định họ coi cô là người cùng phe hay người phán xét con mình.
Mở đầu bằng điều tốt và mục đích chung
“Em hẹn anh chị để cùng trao đổi về bé Su. Bé rất thích góc xây dựng, sáng nào cũng xếp khối say mê. Em muốn cùng anh chị nhìn thêm về chuyện nói của bé, để mình cùng giúp bé tốt nhất.”
Kể điều thấy, không kết luận
“Ở lớp, em thấy bé chủ yếu nói từng từ, như nước, bóng. Khi các bạn cùng tuổi ghép câu ngắn thì bé chưa ghép. Bé hiểu lời dặn đơn giản như lấy giày, cất cốc. Ở nhà anh chị thấy bé nói thế nào ạ?” Câu hỏi cuối rất quan trọng: phụ huynh có thông tin cô không có.
Gợi ý bước tiếp theo rõ ràng
“Mỗi trẻ có nhịp riêng, và em không phải người có chuyên môn để kết luận. Em nghĩ mình nên cho bé gặp bác sĩ nhi để được đánh giá, và kiểm tra cả tai nữa. Nếu bé ổn thì mình yên tâm, nếu bé cần hỗ trợ thì hỗ trợ sớm luôn tốt hơn.”
Hẹn cùng theo dõi
Kết thúc bằng một lời hẹn: cô sẽ tiếp tục ghi lại, phụ huynh báo lại kết quả khám nếu muốn, hai bên gặp lại sau một khoảng thời gian.
Khi phụ huynh phản ứng mạnh
Không ít phụ huynh nghe xong thì im lặng, có người phủ nhận ngay: “Ở nhà cháu nói nhiều lắm”, có người buồn và tự trách. Cả ba phản ứng đều dễ hiểu. Cô không cần tranh luận ai đúng ai sai trong buổi đầu. Ghi nhận cảm xúc của phụ huynh, nhắc lại rằng mục đích là để bé được hỗ trợ tốt nhất, và để ngỏ cửa cho lần gặp sau.
Câu mẫu khi phụ huynh phủ nhận: “Dạ, có thể ở nhà bé thoải mái hơn nên nói nhiều hơn. Nếu được, anh chị quay giúp em một đoạn video ngắn lúc bé nói chuyện ở nhà, em xem để hiểu bé hơn.” Video ở nhà thường cho cô thêm thông tin quý, và cũng giúp phụ huynh tự nhìn lại.
Khi phụ huynh tự trách, nhất là chuyện cho con xem điện thoại, cô không xác nhận hay phủ nhận, mà hướng về phía trước: “Bây giờ mình cùng tìm cách giúp bé là được ạ.”
Những câu không nên nói
Dù có ý tốt, những câu sau làm phụ huynh hoảng hoặc phật lòng, và vượt quá vai trò của giáo viên:
- “Em nghĩ bé bị tự kỷ” hay bất cứ tên bệnh nào. Chẩn đoán là việc của bác sĩ và chuyên gia.
- “Bé chậm hơn hẳn các bạn trong lớp.” So sánh trực tiếp với bạn khác làm phụ huynh thấy con bị xếp hạng.
- “Chắc ở nhà cho xem điện thoại nhiều quá.” Đổ lỗi khiến buổi trao đổi thành cuộc tự vệ.
- “Cứ để vậy, lớn tự nói.” Nói như vậy khi đã thấy dấu hiệu rõ có thể làm gia đình lỡ thời gian hỗ trợ.
Trong lúc chờ, lớp học vẫn giúp được trẻ
Dù gia đình đã đi khám hay chưa, cô vẫn có thể làm nhiều điều trên lớp: trò chuyện riêng với trẻ nhiều hơn, tả việc trẻ đang làm, nối dài từng từ trẻ nói thành câu ngắn, cho trẻ lựa chọn để có lý do nói, đọc sách tranh cho nhóm nhỏ. Những cách nói này được trình bày trong bài trẻ học nói qua trò chuyện.
Nếu trẻ được chuyên gia hướng dẫn tập luyện, cô có thể hỏi phụ huynh xem có điều gì lớp nên làm theo để thống nhất giữa nhà và trường. Giữ bí mật thông tin sức khoẻ của trẻ, không bàn về trẻ trước các phụ huynh khác hay trong nhóm chat chung.
Cách trao đổi với phụ huynh về sự phát triển của trẻ, sao cho thẳng thắn mà vẫn tử tế, là kỹ năng mà mảng khoa học phát triển của trẻ trong khoá Phương pháp giáo dục mầm non Global Nexus tại Grenada Academy rèn qua nhiều tình huống.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bao nhiêu tuổi chưa nói được thì đáng lo?
Không có một mốc duy nhất. Theo các mốc tham khảo, trẻ khoảng hai tuổi chưa ghép được hai từ, hoặc khoảng ba tuổi nói rất ít và khó hiểu, nên được bác sĩ nhi đánh giá. Mất kỹ năng đã có ở bất kỳ tuổi nào cần đi khám sớm.
Giáo viên mầm non có được nói trẻ chậm nói không?
Giáo viên kể lại điều quan sát được một cách cụ thể và gợi ý gia đình đưa trẻ đi khám. Giáo viên không đưa ra chẩn đoán hay gọi tên bệnh.
Nên quan sát bao lâu trước khi trao đổi với phụ huynh?
Thường vài tuần, ở nhiều hoạt động khác nhau, có ghi chép cụ thể. Riêng khi trẻ mất đi từ ngữ hay kỹ năng giao tiếp đã có thì nên trao đổi sớm, không chờ.
Vì sao trẻ chậm nói nên kiểm tra thính lực?
Vì trẻ nghe kém, kể cả kém nhẹ hay kém từng đợt do viêm tai, sẽ khó học nói. Kiểm tra thính lực là bước đơn giản giúp loại trừ hoặc phát hiện sớm nguyên nhân.
Phụ huynh không đồng ý đưa con đi khám thì làm sao?
Tôn trọng quyết định của gia đình, tiếp tục ghi chép và hỗ trợ trẻ trên lớp, hẹn gặp lại sau một thời gian để cùng xem tiến triển. Giữ quan hệ tốt quan trọng hơn thắng trong một buổi trao đổi.
Ở lớp, cô có thể làm gì giúp trẻ nói ít?
Trò chuyện riêng nhiều hơn, tả việc trẻ đang làm, nối dài từng từ trẻ nói thành câu, cho trẻ lựa chọn để có lý do nói, đọc sách tranh cho nhóm nhỏ và chờ đủ lâu để trẻ đáp.