Giáo viên mầm non không thay được cha mẹ, nhưng có thể trở thành chỗ dựa thứ hai của trẻ ở trường. Khi có một người lớn quen thuộc, đáp lại đều đặn và dỗ được lúc trẻ sợ, trẻ yên tâm rời vòng tay cô để chơi và học. Ảnh hưởng ấy lớn nhất ở cách cô đáp lại hằng ngày và ở việc trường giữ người ổn định.
Nói cách khác, gắn bó an toàn không phải là việc riêng trong nhà. Nhiều trẻ dành phần lớn giờ thức trong tuần ở trường, và cách người lớn ở đó đáp lại trẻ có ý nghĩa thật. Bài này viết cho giáo viên và chủ trường: hiểu gắn bó ở mức đủ dùng, nhận ra trẻ đang dựa vào ai, và sắp xếp trường sao cho trẻ có người để dựa.
Gắn bó an toàn hiểu ngắn gọn là gì
Lý thuyết gắn bó mô tả một điều ai làm cha mẹ cũng thấy: trẻ nhỏ cần một người lớn để quay về khi sợ, mệt hay đau. Khi người đó đáng tin, nghĩa là thường có mặt và thường đáp lại đúng nhu cầu, trẻ dùng người đó như một căn cứ: chạy ra khám phá, gặp chuyện thì chạy về, được dỗ xong lại chạy ra.
Gắn bó an toàn không có nghĩa là trẻ không bao giờ khóc hay luôn bám người lớn. Ngược lại, trẻ có gắn bó an toàn thường dám thử nhiều hơn, vì biết có chỗ để quay về. Cũng không có nghĩa người lớn phải hoàn hảo; điều trẻ cần là sự đáp lại đủ đều, và khi lỡ làm trẻ buồn thì người lớn biết hàn gắn lại.
Ở trường, trẻ có thể hình thành quan hệ tin cậy với cô giáo bên cạnh quan hệ với cha mẹ. Quan hệ này không cạnh tranh với gia đình; nó giúp trẻ có chỗ dựa trong tám chín tiếng mỗi ngày xa nhà.
Nhận ra trẻ đang tìm chỗ dựa ở lớp
Giáo viên không cần đánh giá kiểu gắn bó của trẻ, việc đó thuộc về chuyên gia. Nhưng quan sát vài dấu hiệu hằng ngày giúp cô biết trẻ đang cần gì:
| Điều thấy ở lớp | Trẻ có thể đang cần gì | Cô có thể làm gì |
|---|---|---|
| Trẻ chơi nhưng thỉnh thoảng ngoái lại tìm cô | Kiểm tra căn cứ vẫn còn đó | Nhìn lại, gật đầu hoặc mỉm cười, không cần chạy đến |
| Trẻ bám theo cô từ góc này sang góc khác | Chưa đủ yên tâm để rời người lớn | Cho trẻ chơi gần chỗ cô ngồi, dần giãn khoảng cách |
| Trẻ không khóc khi đau, không tìm ai | Có thể chưa tin người lớn ở đây sẽ đáp lại | Chủ động đến hỏi han mỗi khi thấy trẻ ngã hay buồn |
| Trẻ đòi ôm rồi lại đẩy ra | Muốn được dỗ nhưng còn rối | Ở gần, nói nhẹ, để trẻ tự quyết lúc nào cần ôm |
| Trẻ bình tĩnh nhanh khi cô đến | Đã có quan hệ tin cậy với cô | Giữ nhịp đó, báo trước nếu cô vắng mặt |
Những dấu hiệu này chỉ để cô biết cách đáp lại, không để gắn nhãn trẻ. Nếu một trẻ kéo dài nhiều tuần không tìm đến bất kỳ người lớn nào, hoặc có biểu hiện khiến cô lo lắng, hãy trao đổi với phụ huynh và gợi ý gặp chuyên gia tâm lý trẻ em.
Những việc nhỏ của cô giáo tạo nên chỗ dựa
Chỗ dựa không được tạo ra bằng một hoạt động đặc biệt mà bằng hàng trăm lần đáp lại nhỏ trong ngày.
Đón trẻ bằng tên và bằng mắt
Mỗi sáng, cô ngồi xuống ngang tầm trẻ, gọi tên và nói một câu riêng: “Chào Bin, hôm nay Bin mang giày mới à.” Mười giây ấy cho trẻ biết có người đã chờ mình. Đứng ở cửa nhận trẻ như nhận hàng, mắt nhìn điện thoại, là bỏ phí khoảnh khắc quan trọng nhất trong ngày.
Đáp lại khi trẻ cần, kể cả lúc bận
Lúc cô đang chia cơm mà một trẻ khóc, không phải lúc nào cũng bỏ hết việc được. Nhưng một câu đáp lại ngay, “Cô thấy con buồn rồi, cô chia xong bát này cô đến với con nhé”, rồi giữ đúng lời, vẫn cho trẻ thấy mình được nghe.
Hàn gắn sau khi lỡ lời
Giáo viên cũng mệt, cũng có lúc nói to. Điều quan trọng là quay lại: “Lúc nãy cô nói to làm con giật mình. Cô xin lỗi. Cô muốn con ngồi xuống vì sợ con ngã.” Trẻ học được rằng quan hệ có thể rạn nhưng sửa được, và đó là bài học cảm xúc có giá trị.
Báo trước khi vắng mặt
Trẻ đã quen dựa vào một cô sẽ hụt hẫng nếu sáng mai cô biến mất. Nếu biết trước mình nghỉ, hãy nói với trẻ hôm trước và giới thiệu người thay. Nếu nghỉ đột xuất, người thay nên nhắc tên cô: “Hôm nay cô Lan bị ốm, mai cô Lan quay lại.”
Giai đoạn làm quen trường: đừng để trẻ tự chịu một mình
Những tuần đầu đi học là lúc trẻ thử xem người lớn ở trường có đáng tin không. Trường để phụ huynh trốn đi khi trẻ đang mải chơi thường thấy sáng hôm sau trẻ khóc dữ hơn, vì trẻ học được rằng mẹ có thể biến mất bất cứ lúc nào. Chào tạm biệt ngắn, rõ, rồi đi, thường giúp trẻ ổn định nhanh hơn.
Một cách làm hợp lý là cho trẻ làm quen dần: vài ngày đầu ở lại ngắn, có phụ huynh ngồi cùng một lúc; tăng dần thời gian; cố định một cô đón trẻ trong suốt giai đoạn này. Cho trẻ mang theo một đồ vật từ nhà, như chiếc khăn hay con thú bông, cũng giúp trẻ có cầu nối giữa hai nơi.
Câu nói mẫu khi phụ huynh lo lắng ở cổng: “Chị chào bé rõ ràng rồi về nhé. Em sẽ ở với bé suốt buổi sáng, bé ổn em nhắn chị một tấm ảnh.” Câu này giúp phụ huynh bớt nán lại, và lời hứa gửi ảnh phải được giữ.
Trường làm được gì để trẻ có người để dựa
Nhiều yếu tố quyết định chỗ dựa của trẻ không nằm trong tay từng cô mà nằm ở cách trường sắp xếp người.
Giữ giáo viên ổn định trong lớp. Đổi cô giữa năm, luân chuyển cô theo tuần hay để người mới đứng lớp không báo trước đều làm trẻ mất chỗ dựa. Với trường tư thục, giữ chân giáo viên không chỉ là chuyện nhân sự mà là chuyện chất lượng chăm sóc trẻ.
Gán mỗi trẻ cho một cô chính. Trong lớp hai ba cô, mỗi cô phụ trách chính một nhóm trẻ: đón, theo dõi giấc ngủ, trao đổi với phụ huynh. Trẻ biết khi cần thì tìm ai, phụ huynh biết hỏi ai.
Giữ sĩ số vừa phải với lứa nhỏ. Trẻ càng nhỏ càng cần người lớn đáp lại nhanh. Một cô phải lo quá nhiều trẻ thì dù tận tâm đến đâu cũng không kịp đáp lại từng trẻ.
Cho giáo viên thời gian nghỉ thật. Người kiệt sức khó đáp lại trẻ một cách bình tĩnh. Giờ nghỉ, ca làm hợp lý và chỗ để giáo viên được chia sẻ áp lực cũng là một phần của chăm sóc trẻ.
Cái sai hay gặp và vì sao nên tránh
Những thói quen sau xuất phát từ ý tốt nhưng làm yếu chỗ dựa của trẻ:
- Dỗ bằng cách đánh lạc hướng ngay. Đưa đồ chơi để trẻ nín nhanh khiến trẻ học rằng cảm xúc của mình không được nhìn thấy. Gọi tên cảm xúc trước rồi mới chuyển hướng.
- Doạ bỏ lại. Câu kiểu “không nín cô cho ở lại một mình” chạm đúng nỗi sợ lớn nhất của trẻ nhỏ và làm mất lòng tin.
- So sánh trẻ với bạn. “Bạn Na không khóc đâu” không giúp trẻ bớt sợ mà còn thêm xấu hổ.
- Không cho trẻ mang đồ từ nhà. Một con thú bông nhỏ không làm loạn lớp, nhưng giúp trẻ vượt qua giai đoạn khó.
- Coi trẻ bám cô là hư. Trẻ bám vì đang dùng cô làm căn cứ; được đáp lại đủ, trẻ sẽ tự rời ra.
Tự kiểm chỗ dựa của trẻ trong lớp
Cuối mỗi tuần, cô chủ nhiệm có thể đi qua danh sách lớp và tự hỏi về từng trẻ:
- Khi trẻ này buồn hay đau, trẻ thường tìm đến ai?
- Tuần này cô đã có lúc nào chơi hay trò chuyện riêng với trẻ chưa?
- Có trẻ nào hầu như không bao giờ tìm đến người lớn không?
- Tuần qua lớp có đổi người, đổi lịch đột ngột không, và trẻ đã được báo trước chưa?
Câu trả lời giúp cô biết tuần sau cần để ý thêm bạn nào. Trẻ có chỗ dựa vững cũng là trẻ tự điều chỉnh cảm xúc tốt hơn, điều được bàn kỹ trong bài trẻ ba tuổi ăn vạ ở lớp. Cách xây quan hệ cô và trẻ thành nếp chung của cả trường là một phần trong trụ cột kết nối của khoá Phương pháp giáo dục mầm non Global Nexus tại Grenada Academy.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ gắn bó với cô giáo có làm giảm gắn bó với cha mẹ không?
Không. Trẻ có thể có nhiều người lớn tin cậy cùng lúc. Quan hệ tốt với cô giúp trẻ yên tâm khi xa nhà và không thay thế hay làm yếu quan hệ với cha mẹ.
Trẻ khóc nhiều khi mới đi học có phải là không gắn bó an toàn?
Không nhất thiết. Khóc khi xa người thân là phản ứng bình thường ở trẻ nhỏ. Điều đáng chú ý là trẻ có dần bình tĩnh khi được cô dỗ và có dần tham gia chơi sau vài tuần hay không.
Có nên để phụ huynh lén về khi trẻ đang chơi?
Không nên. Trẻ phát hiện mẹ biến mất sẽ lo sợ hơn vào hôm sau. Chào tạm biệt ngắn gọn, rõ ràng rồi đi thường giúp trẻ quen trường nhanh hơn.
Thay giáo viên giữa năm ảnh hưởng tới trẻ thế nào?
Trẻ mất người quen thuộc nên thường quấy hơn, khóc nhiều hơn trong một thời gian. Nếu buộc phải đổi, nên cho cô mới vào lớp cùng cô cũ vài ngày và báo trước với trẻ và phụ huynh.
Giáo viên có nên ôm trẻ khi trẻ buồn?
Nên, nếu trẻ muốn. Hãy ngồi gần, hỏi hoặc mở rộng vòng tay để trẻ tự quyết. Có trẻ cần ôm, có trẻ chỉ cần cô ngồi cạnh; tôn trọng tín hiệu của trẻ là điều quan trọng.
Khi nào nên khuyên phụ huynh gặp chuyên gia tâm lý trẻ em?
Khi trẻ kéo dài nhiều tuần không tìm đến người lớn nào, rất khó dỗ, hoặc có những thay đổi lớn về ăn ngủ, chơi khiến cô lo lắng. Giáo viên chỉ ghi nhận và trao đổi, không tự kết luận.