Trong sáu năm đầu đời, não trẻ hình thành kết nối thần kinh nhanh hơn mọi giai đoạn sau, rồi tỉa bớt những kết nối ít được dùng. Vì vậy lớp học cần làm ba việc đều đặn: trò chuyện qua lại với từng trẻ, giữ nhịp ngày ổn định để trẻ không phải sống trong báo động, và cho trẻ chơi, vận động, khám phá bằng đồ vật thật.
Ba việc ấy nghe giản dị, nhưng chính vì giản dị mà hay bị thay bằng những thứ trông “khoa học” hơn: thẻ chữ, bài tập luyện trí nhớ, nhạc cho thông minh. Bài này đi qua những điều đã khá vững về não trẻ nhỏ, những điều hay bị hiểu sai, và cách chuyển kiến thức đó thành việc cụ thể trong một ngày ở lớp mầm non.
Những điều về não trẻ nhỏ mà giới chuyên môn đã khá đồng thuận
Kiến thức về não bộ thay đổi nhanh và nhiều thứ còn đang tranh luận. Dưới đây chỉ là những điểm đã được giới nghiên cứu phát triển trẻ em nhắc lại nhiều năm, đủ vững để dựa vào khi sắp xếp một lớp học.
Kết nối được dựng rất nhanh, rồi được tỉa bớt. Trong những năm đầu, não tạo ra nhiều kết nối hơn mức cần dùng. Sau đó, những đường đi được dùng thường xuyên trở nên chắc chắn hơn, còn đường ít dùng thì mờ dần. Người trong nghề hay nói gọn bằng một câu dễ nhớ: dùng thì giữ, không dùng thì mất.
Não xây từ dưới lên. Những vùng lo cảm giác, vận động, nhìn, nghe chín trước. Vùng giúp con người lập kế hoạch, kìm lại phản ứng, chuyển hướng chú ý thì chín rất muộn, kéo dài tới tận tuổi trưởng thành. Đòi trẻ bốn tuổi ngồi yên ba mươi phút là đòi một bộ phận chưa xây xong phải chạy hết công suất.
Mối quan hệ là nguyên liệu chính. Não trẻ không phát triển nhờ đồ chơi đắt tiền mà nhờ những lần người lớn đáp lại tín hiệu của trẻ: trẻ chỉ tay, người lớn nhìn theo và gọi tên; trẻ khóc, người lớn đến và dỗ. Mỗi lần như vậy là một lần luyện đường dẫn cho ngôn ngữ, cảm xúc và chú ý.
Căng thẳng có ba loại. Căng thẳng ngắn, vừa phải, có người lớn đỡ bên cạnh, như lần đầu xa mẹ hay tiêm phòng, giúp trẻ học cách vượt qua. Căng thẳng kéo dài, không có ai đỡ, như bị quát mắng thường xuyên hay sống trong môi trường hỗn loạn, thì bào mòn khả năng học. Ranh giới giữa hai loại thường nằm ở chỗ có người lớn tin cậy bên cạnh hay không.
Mỗi trẻ có nhịp riêng. Các mốc phát triển là khoảng, không phải ngày cố định. Hai trẻ cùng tháng sinh có thể chênh nhau vài tháng ở một kỹ năng mà cả hai vẫn đang phát triển bình thường.
Những ngộ nhận về não bộ hay gặp ở trường mầm non
Những câu sau nghe rất hợp lý và hay xuất hiện trong tài liệu quảng cáo. Chủ trường nên biết để không bị cuốn theo, và để trả lời phụ huynh khi được hỏi.
“Phải nhồi thật nhiều trước sáu tuổi kẻo lỡ cửa sổ.” Giai đoạn đầu đời nhạy thật, nhưng thứ não cần trong giai đoạn này là trải nghiệm thường ngày phong phú: được nói chuyện, được chơi, được vận động, được an toàn. Không có bằng chứng vững cho thấy dạy chữ, dạy số sớm bằng thẻ học làm trẻ thông minh hơn về lâu dài.
“Nghe nhạc cổ điển giúp trẻ thông minh.” Âm nhạc tốt cho trẻ vì trẻ được hát, được vỗ tay theo nhịp, được vận động cùng bạn. Bật nhạc nền cả ngày để “kích thích não” thì không mang lại điều đó, còn làm lớp ồn hơn và khó nghe nhau hơn.
“Trẻ thuận não trái hay não phải.” Đây là cách nói phổ biến ngoài đời nhưng không phải cách giới chuyên môn mô tả não. Hai bán cầu làm việc cùng nhau trong hầu hết hoạt động. Gắn nhãn trẻ theo kiểu này dễ dẫn tới chuyện bớt cho trẻ cơ hội ở mảng bị cho là “không thuộc về con”.
“Trò chơi luyện não trên máy giúp tăng trí nhớ.” Trẻ có thể giỏi lên ở chính trò chơi đó, nhưng chuyện kỹ năng ấy lan sang đời sống thì chưa được chứng minh rõ. Một giờ chơi đóng vai với bạn luyện trí nhớ và tự kiềm chế nhiều hơn mà không tốn gì.
Từ hiểu biết về não sang việc cụ thể trên lớp
Bảng dưới đây nối từng điều não cần với hình ảnh cụ thể trong một lớp mầm non và cái sai hay gặp. Tổ chuyên môn có thể dùng bảng này làm khung khi dự giờ.
| Não trẻ cần | Trên lớp trông như thế nào | Cái sai hay gặp |
|---|---|---|
| Tương tác qua lại | Cô ngồi ngang tầm mắt, chờ trẻ nói, đáp lại đúng điều trẻ vừa nói | Cô nói một chiều, hỏi xong tự trả lời luôn |
| Cảm giác an toàn | Mỗi trẻ có một người lớn quen thuộc đón và để ý trong ngày | Đổi cô liên tục, trẻ không biết tìm ai khi sợ |
| Nhịp ngày đoán trước được | Lịch sinh hoạt lặp lại, báo trước khi chuyển hoạt động | Chuyển hoạt động đột ngột bằng tiếng còi hay tiếng quát |
| Vận động và cảm giác | Mỗi ngày có giờ chạy nhảy ngoài trời, có đất, nước, cát, vật liệu thật | Trẻ ngồi bàn quá lâu, ra sân chỉ để xếp hàng |
| Chơi tự chọn | Có khung giờ trẻ chọn góc chơi và tự quyết cách chơi | Giờ chơi bị cắt để luyện tiết mục biểu diễn |
| Ngủ và nghỉ đủ | Giờ ngủ trưa yên tĩnh, đều đặn | Đánh thức sớm để tập văn nghệ hay làm bài |
Nhìn vào cột cuối sẽ thấy phần lớn cái sai không đến từ thiếu tiền hay thiếu thiết bị, mà từ thói quen và từ áp lực phải cho phụ huynh thấy “sản phẩm”.
Trò chuyện qua lại: việc rẻ nhất mà tác dụng nhiều nhất
Nếu chỉ được chọn một việc để cải thiện chất lượng lớp học dựa trên hiểu biết về não bộ, đó là số lượng và chất lượng những lần cô và trẻ trò chuyện qua lại.
Một lượt trò chuyện trông như thế nào
Trẻ cầm chiếc lá giơ lên. Cô nhìn theo, nói: “Con nhặt được lá vàng à. Lá này to hơn bàn tay con đấy.” Trẻ đáp: “Lá rơi.” Cô chờ một chút rồi hỏi: “Lá rơi từ cây nào nhỉ?” Trẻ chạy ra chỉ cây bàng. Chỉ chừng nửa phút, nhưng trong đó có chú ý chung, có từ mới, có câu hỏi mở và có lượt nói của trẻ.
Ba thói quen làm hỏng lượt trò chuyện
Thứ nhất là hỏi rồi không chờ: hầu hết trẻ nhỏ cần vài giây để tìm từ, cô nói chen vào là cắt mất lượt của trẻ. Thứ hai là chỉ hỏi câu có đáp án đúng, kiểu “màu gì đây con”, khiến cuộc trò chuyện thành bài kiểm tra. Thứ ba là chỉ nói với những trẻ nói nhiều; trẻ ít nói cuối ngày có thể không có một lượt trò chuyện riêng nào với người lớn.
Cách đảm bảo trẻ nào cũng có lượt
Một số lớp chia danh sách trẻ cho từng cô, mỗi cô để ý năm sáu bạn và tự hỏi cuối ngày: hôm nay mình đã trò chuyện riêng với bạn nào chưa? Không cần ghi chép cầu kỳ; chỉ cần câu hỏi ấy trở thành thói quen. Muốn đi sâu hơn vào cách nói với trẻ, xem bài trẻ học nói qua trò chuyện.
Nhịp ngày ổn định giúp não trẻ bớt ở chế độ báo động
Trẻ nhỏ chưa đọc được đồng hồ nên dựa vào trình tự để biết chuyện gì sắp xảy ra. Khi trình tự ổn định, trẻ yên tâm và dồn sức cho việc khám phá. Khi mỗi ngày một kiểu, một phần sức lực của trẻ phải dành để dò xem bây giờ là gì, tiếp theo là gì, và trẻ dễ cáu, dễ khóc hơn vào những lúc chuyển hoạt động.
Cách làm đơn giản: giữ khung ngày gần giống nhau mỗi ngày, treo dãy tranh minh hoạ các hoạt động theo thứ tự ở tầm mắt trẻ, và báo trước vài phút khi sắp chuyển: “Còn một lúc nữa là mình cất đồ chơi để rửa tay ăn trưa nhé.” Một bài hát ngắn dùng riêng cho lúc dọn dẹp cũng là tín hiệu tốt hơn tiếng còi hay tiếng vỗ bàn.
Những ngày bắt buộc phải khác, như ngày hội hay có đoàn đến thăm, hãy nói trước với trẻ từ hôm trước và sáng hôm đó, giữ nguyên những mốc quen như giờ ăn và giờ ngủ. Trẻ chịu được một ngày khác thường nếu những điểm tựa chính vẫn còn.
Cơ thể học trước, chữ và số đến sau
Với trẻ dưới sáu tuổi, bàn tay và cơ thể là công cụ học chính. Trẻ hiểu “nặng” khi bê thùng cát, hiểu “nhiều hơn” khi chia kẹo cho bạn, hiểu “tròn” khi lăn quả bóng. Những khái niệm này là nền cho chữ và số sau này; thiếu nền thì chữ và số học vào chỉ là thuộc lòng.
Trên lớp, điều này có nghĩa là thời gian ngồi bàn làm bài in sẵn nên ít, còn thời gian vận động, nặn, xếp, đổ nước, nhặt sỏi nên nhiều. Một buổi sáng ra vườn đếm số cây, so lá to lá nhỏ, xếp sỏi thành hàng dạy toán nhiều hơn một tờ bài tập tô số.
Phụ huynh thường hỏi vì sao con đi học mà không mang về tờ bài nào. Đây là lúc giáo viên giải thích bằng ví dụ cụ thể về điều con đã làm trong ngày, kèm vài tấm ảnh trẻ đang đong nước hay xếp khối, thay vì giải thích bằng lý thuyết về não.
Những việc trường mầm non không cần làm
Hiểu đúng về não bộ cũng giúp trường bớt được nhiều việc tốn công mà ít ích lợi:
- Không cần mua bộ thẻ chữ, thẻ số hay chương trình “phát triển trí não” bán kèm cam kết tăng chỉ số thông minh.
- Không cần cho trẻ dưới sáu tuổi làm bài tập về nhà hay luyện viết chữ trước khi tay và mắt sẵn sàng.
- Không cần chia lớp theo kiểu trẻ “nhanh” và trẻ “chậm”; nhịp phát triển khác nhau là chuyện bình thường ở lứa tuổi này.
- Không cần bật nhạc nền hay video suốt ngày để “kích thích” trẻ; trẻ cần được nghe tiếng người nói với mình hơn.
- Không cần gắn nhãn tính cách hay năng khiếu cho trẻ quá sớm, kể cả nhãn tích cực.
Bỏ được những việc này, giáo viên có thêm thời gian cho thứ thật sự giúp não trẻ: ở bên, trò chuyện và để trẻ chơi.
Tự kiểm một ngày ở lớp bằng năm câu hỏi
Cuối ngày hoặc cuối tuần, giáo viên và tổ trưởng có thể tự hỏi:
- Hôm nay bạn nào trong lớp chưa có lượt trò chuyện riêng nào với cô?
- Lúc chuyển hoạt động, lớp có báo trước không, hay chuyển bằng tiếng quát?
- Tổng thời gian trẻ ngồi yên một chỗ theo yêu cầu của cô là bao lâu, và có thể bớt được phần nào?
- Trẻ có được ra ngoài trời, chạm vào vật liệu thật như đất, nước, lá, cát không?
- Khi một trẻ khóc hay sợ, trẻ có biết tìm đến ai, và người đó có đến kịp không?
Năm câu hỏi này không chấm điểm ai, chỉ giúp nhìn ra chỗ cần sửa vào ngày mai. Phần hiểu biết về não trẻ và cách biến nó thành nếp lớp học được khoá Phương pháp giáo dục mầm non Global Nexus của Grenada Academy trình bày kỹ hơn trong mảng khoa học phát triển của trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Não trẻ phát triển mạnh nhất ở độ tuổi nào?
Những năm đầu đời, đặc biệt trước sáu tuổi, là lúc não hình thành và tỉa kết nối nhanh nhất. Tuy vậy não vẫn tiếp tục thay đổi suốt tuổi thơ và tuổi thiếu niên, nên không có chuyện lỡ một mốc là mất hẳn cơ hội.
Có nên dạy chữ và số sớm để kích thích não trẻ?
Không cần. Trẻ dưới sáu tuổi học khái niệm qua vận động, đồ vật thật và trò chuyện. Ép học chữ số sớm bằng thẻ hay bài tập không chứng minh được lợi ích lâu dài, còn dễ làm trẻ chán học.
Tương tác qua lại với trẻ là gì?
Là khi trẻ phát ra một tín hiệu như chỉ tay, nói một từ, nhìn một vật, và người lớn đáp lại đúng tín hiệu đó, rồi chờ trẻ đáp tiếp. Những lượt qua lại như vậy luyện ngôn ngữ, chú ý và cảm xúc cho trẻ.
Căng thẳng có làm hại não trẻ không?
Căng thẳng ngắn có người lớn đỡ bên cạnh giúp trẻ học cách vượt khó. Căng thẳng kéo dài, không có ai đỡ, như bị quát mắng thường xuyên, mới là thứ cản trở việc học. Vì vậy lớp học cần ấm áp và nhịp ngày ổn định.
Lớp mầm non cần thiết bị gì để phát triển não bộ cho trẻ?
Không cần thiết bị đặc biệt. Vật liệu thật như khối gỗ, cát, nước, lá cây, giấy vẽ, cộng với người lớn chịu trò chuyện và không gian để vận động, là đủ cho phần lớn nhu cầu phát triển của trẻ.
Giải thích với phụ huynh thế nào khi con không mang bài tập về nhà?
Kể cụ thể điều con đã làm trong ngày, như đong nước, xếp khối, đếm cây trong vườn, và nói con đang học khái niệm gì qua đó. Ảnh chụp trẻ đang làm thường thuyết phục hơn mọi lời giải thích về não.