Grenada AcademyĐào tạo thực chiến: mầm non, ong dú, AI
0909.9999.08
Khoa học phát triển của trẻ

Chức năng điều hành ở trẻ mầm non: tập trung, ghi nhớ, tự kiềm chế

Tập trung, giữ thông tin trong đầu và kìm lại phản ứng là ba kỹ năng trẻ mầm non đang tập, không phải thứ trẻ có sẵn. Lớp học luyện được chúng qua trò chơi có luật, đóng vai và nếp sinh hoạt.

Chức năng điều hành ở trẻ mầm non: tập trung, ghi nhớ, tự kiềm chế

Chức năng điều hành là bộ kỹ năng giúp trẻ giữ thông tin trong đầu, kìm lại phản ứng bột phát và chuyển hướng khi luật thay đổi. Ở tuổi mầm non, các kỹ năng này mới đang hình thành và chín rất chậm, nên lớp học không đòi trẻ có sẵn mà cho trẻ luyện hằng ngày qua trò chơi có luật, đóng vai và nếp sinh hoạt.

Hiểu đúng điều này giúp giáo viên bớt được nhiều cơn bực: trẻ quên lời dặn sau hai phút, trẻ không chờ được đến lượt, trẻ cứ chơi theo luật cũ dù cô đã đổi luật. Phần lớn những chuyện ấy không phải trẻ hư, mà là bộ phận giúp trẻ làm những việc đó chưa xây xong.

Ba thành phần của chức năng điều hành

Người ta thường chia chức năng điều hành thành ba thành phần đan vào nhau. Gọi tên được từng phần giúp giáo viên biết trẻ đang vướng ở đâu:

Thành phầnHiểu đơn giảnThấy ở lớp khi trẻ đang tập
Trí nhớ làm việcGiữ và xử lý vài thông tin trong đầu một lúcCô dặn ba việc, trẻ làm việc đầu rồi quên hai việc sau
Tự kiềm chếDừng một phản ứng tự động, chờ, giữ chú ý vào việc đang làmTrẻ giật đồ chơi của bạn, nói chen, không chờ được đến lượt
Linh hoạt nhận thứcĐổi cách nghĩ, cách làm khi tình huống thay đổiCô đổi luật trò chơi mà trẻ vẫn chơi theo luật cũ

Ba phần này hỗ trợ nhau. Muốn chờ đến lượt, trẻ phải nhớ luật chơi và kìm được tay. Muốn đổi luật, trẻ phải bỏ được luật cũ và giữ luật mới trong đầu.

Vì sao kỹ năng này chín chậm và không nên đòi hỏi quá sức

Vùng não phía trước, nơi gắn với chức năng điều hành, là một trong những vùng phát triển muộn nhất, tiếp tục hoàn thiện qua tuổi thiếu niên. Giai đoạn ba đến năm tuổi là lúc các kỹ năng này tiến bộ rõ rệt, nhưng tiến bộ từ mức rất thấp. Trẻ bốn tuổi biết chờ đến lượt trong một trò chơi vui đã là tiến bộ lớn so với lúc hai tuổi.

Mức độ trẻ làm được còn phụ thuộc hoàn cảnh. Trẻ đói, buồn ngủ, lo lắng hay ở chỗ quá ồn thì chức năng điều hành tụt rõ. Một trẻ ngồi nghe kể chuyện rất ngoan buổi sáng có thể không ngồi nổi năm phút lúc gần giờ về. Đó không phải là trẻ cố tình, mà là kho sức của trẻ đã cạn.

Vì vậy, cách đặt yêu cầu hợp lý là nhìn vào trẻ trước mặt, không dựa vào một con số cố định về thời gian tập trung theo tuổi. Thời gian trẻ tập trung tăng dần theo tuổi, nhưng phụ thuộc rất nhiều vào việc trẻ có hứng thú với hoạt động hay không.

Trò chơi luyện chức năng điều hành ngay trên lớp

Những trò chơi có luật, có dừng, có đổi là cách luyện tự nhiên nhất. Không cần thiết bị gì, chỉ cần cô chơi cùng và chơi lại nhiều lần trong tuần.

Trò chơi dừng và chạy

Nhạc bật thì nhảy, nhạc tắt thì đứng im như tượng. Khi trẻ đã quen, đổi luật: nhạc nhanh thì nhảy nhanh, nhạc chậm thì đi chậm, hoặc ngược lại hoàn toàn: nhạc tắt mới được nhảy. Trò chơi luyện cả ba phần: nhớ luật, kìm cơ thể, đổi luật.

Cô bảo

Trẻ chỉ làm theo khi câu lệnh bắt đầu bằng “cô bảo”. Câu nào không có hai chữ đó thì đứng yên. Với lớp nhỏ, cô nói chậm và làm mẫu; với lớp lớn, cô đổi nhịp nhanh hơn để thử thách.

Đèn xanh, đèn đỏ

Một trẻ làm đèn, các bạn đi khi đèn xanh, dừng khi đèn đỏ. Thêm đèn vàng để đi chậm khi trẻ đã thạo. Trò chơi đơn giản nhưng luyện rất tốt khả năng dừng phản ứng.

Phân loại rồi đổi luật

Cho trẻ xếp các thẻ hình theo màu. Sau vài lượt, cô nói: “Bây giờ mình xếp theo hình nhé, hình tròn một bên, hình vuông một bên.” Nhiều trẻ ba tuổi vẫn xếp theo màu dù đã nghe luật mới, trẻ lớn hơn thường đổi được. Không cần sửa ngay; cứ cho chơi lại vài lần.

Nghe và làm theo chuỗi

Cô nói một chuỗi việc ngắn: “Lấy một chiếc lá, đặt lên ghế, rồi vỗ tay hai cái.” Bắt đầu bằng hai việc, tăng dần lên ba. Trò chơi luyện trí nhớ làm việc mà trẻ thấy như đang chơi.

Đóng vai có kế hoạch: chỗ trẻ tự luyện nhiều nhất

Trong trò chơi đóng vai, trẻ phải giữ vai của mình trong đầu, cư xử theo vai, nhớ bạn đang đóng vai gì và điều chỉnh khi câu chuyện đổi hướng. Một trẻ đóng vai bác sĩ phải kìm lại ý muốn chạy ra lấy đồ chơi khác, vì bác sĩ thì phải khám bệnh. Đây là lý do nhiều người làm giáo dục coi chơi đóng vai là bài tập chức năng điều hành tự nhiên nhất ở tuổi mầm non.

Giáo viên có thể làm sâu thêm bằng cách hỏi kế hoạch trước khi chơi: “Hôm nay con định chơi ở góc nào, con đóng vai gì, con sẽ làm gì trước?” Với trẻ nhỏ, chỉ cần một câu. Với trẻ năm tuổi, có thể vẽ nhanh kế hoạch lên giấy. Sau giờ chơi, hỏi lại: “Con đã làm được như kế hoạch chưa, có gì thay đổi không?” Không chấm đúng sai, chỉ giúp trẻ tập nghĩ trước khi làm và nhìn lại sau khi làm.

Trò chơi đóng vai cần thời gian đủ dài mới sâu được. Mười phút thì trẻ mới kịp phân vai và bày đồ; khung giờ chơi dài hơn thì câu chuyện mới kịp phát triển. Vì sao giờ chơi tự chọn quan trọng, xem thêm bài chơi tự do ở trẻ mầm non.

Nếp lớp học đỡ cho kỹ năng còn non

Bên cạnh trò chơi, cách sắp xếp lớp có thể làm việc tự kiềm chế dễ hơn hay khó hơn cho trẻ.

Đưa trí nhớ ra ngoài. Dãy tranh minh hoạ lịch ngày, tranh các bước rửa tay dán cạnh bồn, dấu hiệu cho từng góc chơi giúp trẻ không phải giữ mọi thứ trong đầu. Dần dần trẻ nhớ được và không cần tranh nữa.

Nói một việc một lần. Thay vì dặn một chuỗi dài, nói từng việc và chờ trẻ làm xong. Với trẻ lớn, có thể dặn hai việc và hỏi lại: “Con nhắc lại cho cô hai việc nhé?”

Cho vật làm mốc khi chờ. Trẻ chờ đến lượt dễ hơn khi có thứ để cầm, như chiếc vòng báo lượt, hoặc có việc nhỏ để làm trong lúc chờ. Đồng hồ cát giúp trẻ thấy thời gian trôi.

Giảm chờ không cần thiết. Xếp hàng chờ rửa tay mười phút là bắt trẻ dùng hết sức tự kiềm chế cho một việc vô ích. Chia nhóm nhỏ đi lần lượt, những bạn còn lại tiếp tục chơi.

Cái sai hay gặp khi muốn trẻ tập trung

Một số cách làm phổ biến lại đi ngược với cách chức năng điều hành phát triển:

  • Bắt ngồi yên thật lâu để luyện tập trung. Ngồi yên theo lệnh không phải là tập trung. Trẻ tập trung lâu nhất khi được làm việc mình hứng thú.
  • Phạt bằng cách tước giờ chơi. Chính giờ chơi là lúc trẻ luyện tự kiềm chế; tước đi là tước cơ hội luyện tập.
  • Khen thưởng mọi lần ngồi ngoan bằng quà. Trẻ có thể ngồi yên để lấy quà, nhưng không học được cách tự điều chỉnh khi không có quà.
  • Gắn nhãn trẻ “không tập trung được”. Ở tuổi này, khoảng cách giữa các trẻ rất rộng. Nhãn dán sớm theo trẻ lâu hơn nhiều so với giai đoạn khó khăn.
  • Tự kết luận trẻ tăng động. Giáo viên không chẩn đoán. Nếu một trẻ khác biệt rõ rệt so với các bạn cùng tuổi trong thời gian dài, ở cả trường lẫn ở nhà, hãy trao đổi với phụ huynh và gợi ý gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia phát triển trẻ.

Tự kiểm lớp học sau một tuần

Tổ chuyên môn có thể dùng mấy câu hỏi dưới đây khi rà lịch tuần của một lớp:

  • Mỗi ngày trẻ có ít nhất một trò chơi có luật, có dừng, có đổi không?
  • Giờ chơi đóng vai có đủ dài để trẻ kịp xây câu chuyện không?
  • Có những lúc chờ vô ích nào có thể bỏ hoặc rút ngắn?
  • Lời dặn của cô thường dài bao nhiêu việc một lần?
  • Khi trẻ không kìm được, cô phản ứng bằng cách giúp trẻ dừng lại hay bằng hình phạt?

Khi trẻ mất kiểm soát vì cảm xúc, chức năng điều hành gần như tắt hẳn; cách đỡ trẻ lúc đó được bàn trong bài trẻ ba tuổi ăn vạ ở lớp. Trụ cột tư duy trong khoá Phương pháp giáo dục mầm non Global Nexus của Grenada Academy đi sâu hơn vào cách thiết kế hoạt động luyện các kỹ năng này.

Câu hỏi thường gặp

Chức năng điều hành ở trẻ mầm non gồm những gì?

Thường gồm ba phần: trí nhớ làm việc để giữ thông tin trong đầu, tự kiềm chế để dừng phản ứng bột phát và giữ chú ý, và linh hoạt nhận thức để đổi cách làm khi tình huống thay đổi.

Trẻ bốn tuổi tập trung được bao lâu là bình thường?

Không có con số cố định. Thời gian tập trung tăng dần theo tuổi nhưng phụ thuộc nhiều vào hứng thú, giấc ngủ, cơn đói và môi trường. Trẻ có thể chơi say mê rất lâu nhưng chỉ ngồi nghe giảng được một lúc ngắn.

Trò chơi nào giúp trẻ mầm non tự kiềm chế tốt hơn?

Các trò chơi có luật dừng và chạy như nhảy theo nhạc rồi đứng im, cô bảo, đèn xanh đèn đỏ, và chơi đóng vai. Chơi lặp lại nhiều lần, đổi luật dần khi trẻ đã quen.

Trẻ hay quên lời cô dặn có phải là không chú ý?

Thường là trí nhớ làm việc của trẻ còn ngắn. Hãy dặn từng việc một, dùng tranh minh hoạ và nhờ trẻ nhắc lại. Khi trẻ lớn hơn, số việc trẻ nhớ được trong một lần sẽ tăng lên.

Có nên phạt trẻ bằng cách không cho chơi?

Không nên. Giờ chơi, nhất là chơi có luật và đóng vai, là lúc trẻ luyện tự kiềm chế nhiều nhất. Nên giúp trẻ dừng hành vi và sửa lại ngay trong lúc chơi.

Khi nào nên khuyên phụ huynh cho trẻ đi khám vì khó tập trung?

Khi trẻ khác biệt rõ rệt so với các bạn cùng tuổi trong thời gian dài, ở cả trường lẫn ở nhà, và ảnh hưởng tới sinh hoạt. Giáo viên chỉ ghi nhận cụ thể và gợi ý gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia, không tự kết luận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0909.9999.08

Tải ứng dụng Giảng Dạy

Học tiếp khoá học mỗi ngày, xem bài giảng mọi lúc — miễn phí trên iPhone, iPad và Android.

Download on the App Store Tải trên Google Play