Cách an toàn nhất là không chẻ khúc gỗ ngay mà để đàn tự chuyển: nối thùng mới với lối ra cũ để ong dần xây tổ trong thùng. Nếu buộc phải chẻ gỗ, hãy làm vào ngày khô, chuyển đủ bầu ấu trùng có ong chúa, giữ đúng chiều bầu như cũ, đậy thùng kín và lau sạch mật đổ.
Chuyển đàn từ hốc gỗ là thao tác làm chết nhiều đàn ong dú nhất ở người mới. Không phải vì khó, mà vì làm vội: chẻ gỗ mạnh tay, bầu ấu trùng vỡ, mật chảy khắp nơi, chúa lạc mất. Bài này đi qua từng bước để làm chậm mà chắc.
Trước hết: có nên chuyển không
Không phải đàn nào trong khúc gỗ cũng cần chuyển sang thùng. Nếu khúc gỗ còn chắc, không mục, đàn trong đó đang khoẻ, việc nuôi nguyên khúc gỗ trên giá là hoàn toàn được. Đàn vẫn sống tốt, chỉ là khó mở xem và khó thu mật. Nhiều người giữ vài khúc gỗ như vậy làm đàn gốc để nhân sau.
Lý do đáng để chuyển là khúc gỗ đang mục, nứt, ngấm nước; hoặc đàn nằm trong cột nhà, vách tường mà chủ nhà cần dỡ; hoặc người nuôi cần mở xem và nhân đàn thường xuyên.
Về nguồn gốc: chỉ lấy đàn ở chỗ được chủ đất đồng ý. Không chặt cây sống ngoài rừng tự nhiên hay trong khu bảo vệ để lấy ong. Đàn hoang là nguồn giống tốt cho cả vùng, khai thác mạnh tay thì vài năm sau quanh vùng không còn đàn nào.
Hai cách chuyển: chọn cách nào
Bảng dưới so sánh hai cách người nuôi hay dùng:
| Tiêu chí | Để ong tự chuyển qua thùng nối | Chẻ gỗ chuyển trực tiếp |
|---|---|---|
| Thời gian | Lâu, thường vài tháng, có khi lâu hơn | Xong trong một buổi |
| Rủi ro cho đàn | Thấp, đàn gốc gần như không bị đụng | Cao hơn, bầu ấu trùng và hũ có thể vỡ |
| Tay nghề cần có | Ít, chủ yếu là kiên nhẫn | Cần quen nhìn bầu ấu trùng, nhận ra ong chúa |
| Khi nào dùng | Khúc gỗ còn tốt, không gấp | Gỗ mục, chỗ ở cũ phải dỡ, không thể chờ |
| Kết quả | Có thêm một đàn trong thùng, khúc gỗ vẫn giữ đàn gốc | Đàn gốc chuyển hẳn sang thùng |
Cách để ong tự chuyển qua thùng nối
Cách này dựa vào thói quen tự nhiên của ong dú: khi có chỗ trống sát tổ, ong thợ sẽ dần dần đưa vật liệu sang xây tổ mới.
- Chuẩn bị thùng sạch, cùng cỡ phù hợp với giống. Nhiều người trét sẵn một ít keo, sáp cũ của đàn cùng giống vào trong thùng để ong quen mùi.
- Đặt khúc gỗ và thùng sát nhau trên cùng một giá chắc chắn.
- Nối một ống nhỏ từ cửa cũ của khúc gỗ vào lỗ của thùng, rồi để thùng có cửa riêng ra ngoài. Ong ra vào phải đi xuyên qua thùng.
- Bịt kín mọi lỗ khác của khúc gỗ, chỉ chừa đường thông với thùng.
- Đậy thùng, dán kín, chống kiến, rồi để yên. Chỉ quan sát cửa mới; mở thùng xem nhẹ khoảng một tháng một lần.
- Khi trong thùng đã có bầu ấu trùng với ô mới, tức đã có chúa đẻ riêng, có thể tháo ống nối và tách thùng ra đặt chỗ khác.
Có đàn chuyển nhanh, có đàn rất lâu không chịu sang, nhất là khi khúc gỗ còn nhiều chỗ trống. Đây là cách cần kiên nhẫn, đổi lại đàn gốc gần như không chịu tổn thất nào.
Chuẩn bị khi buộc phải chẻ gỗ
Nếu phải chuyển trong một buổi, chuẩn bị đủ mọi thứ trước khi đụng tới khúc gỗ:
- Thùng sạch, đã đặt sẵn giá chống kiến ở chỗ sẽ đặt lâu dài.
- Cưa tay, nêm gỗ, búa nhỏ, dao mỏng để tách gỗ từ từ.
- Khay hứng hoặc tấm bạt sạch để đặt các phần tổ tạm thời.
- Hộp kín sạch để đựng hũ mật vỡ, khăn ẩm để lau.
- Băng keo để dán thùng, mũ và khăn che tóc.
- Một người phụ: một người cầm gỗ và tách, một người đỡ và chuyển.
Chọn ngày khô, có nắng nhẹ, làm vào buổi sáng khi ong đang hoạt động; tránh ngày mưa, tránh giữa trưa nắng gắt.
Các bước chẻ gỗ và chuyển đàn
- Đánh dấu chiều trên dưới của khúc gỗ trước khi đặt nằm. Bầu ấu trùng phải giữ đúng chiều cũ khi vào thùng.
- Gõ nhẹ dọc thân gỗ để đoán chỗ rỗng và chỗ tổ; tiếng đục hơn thường là chỗ có tổ.
- Xẻ từ phía ít tổ nhất, mở dần như mở nắp, không bổ thẳng qua giữa tổ.
- Khi mở ra, xác định vị trí bầu ấu trùng, hũ mật, hũ phấn. Đừng đụng hũ mật trước.
- Tách cả khối bầu ấu trùng ra, giữ nguyên lớp sáp bọc nếu được, đặt vào tầng đáy thùng đúng chiều cũ.
- Quan sát xem ong chúa có nằm trên bầu đã chuyển không. Nếu không thấy, nhìn kỹ phần gỗ còn lại và khay hứng.
- Chuyển thêm vài hũ phấn còn nguyên đặt cạnh bầu để đàn có thức ăn ngay.
- Hũ mật vỡ bỏ vào hộp kín, không cho vào thùng; mật chảy trong thùng sẽ kéo kiến và ruồi.
- Đậy thùng, đặt đúng chỗ khúc gỗ cũ vừa đứng, cửa thùng quay đúng hướng cửa cũ. Đặt phần gỗ còn ong bám cạnh cửa thùng để ong bò sang.
- Đến chiều tối, khi ong đã vào thùng gần hết, bịt cửa, dán khe, rồi chuyển thùng tới giá chính nếu chỗ đó khác.
Ba ngày đầu sau khi chuyển
Ba ngày đầu là lúc đàn dễ tổn thương nhất: tổ vừa bị cắt, mùi mật lan ra, ong còn bối rối. Không mở thùng trong những ngày này. Kiểm tra chân giá, chén nước, dán lại mọi khe trên thùng.
Quan sát cửa thùng vào buổi sáng. Dấu hiệu tốt là ong bắt đầu trét keo quanh lỗ cửa, có ong mang nhựa và phấn về. Dấu hiệu xấu là ruồi nhỏ lượn quanh, kiến lần tới, ong ra vào thưa dần.
Sau khoảng hai ba tuần mới mở nhẹ để xem có ô mới trên bầu ấu trùng không. Có ô mới là đàn đã ổn định có chúa đẻ. Cách chọn đúng thùng cho đàn mới chuyển có trong bài thùng nuôi ong dú: kích thước, vật liệu, cách đặt.
Tình huống hay gặp khi chuyển
Không tìm thấy ong chúa
Đừng lục tung tổ để tìm. Chuyển đủ bầu ấu trùng, nhất là phần có ô mới, rồi đặt thùng ở chỗ cũ. Nếu chúa còn trong đám ong, nó sẽ theo ong vào thùng. Nếu mất, đàn có ấu trùng non có thể nuôi chúa mới, nhưng đàn sẽ chậm lại một thời gian.
Bầu ấu trùng vỡ vụn
Gom những mảng lớn nhất, đặt sát nhau trong thùng đúng chiều. Không cố ghép bằng dây hay keo ngoài. Phần quá nát thì bỏ, đừng để lại thành ổ ruồi.
Ong bám lại nhiều ở khúc gỗ cũ
Sau khi chuyển, một phần ong thợ vẫn quay về đậu trên khúc gỗ rỗng vì quen mùi. Để khúc gỗ sát cửa thùng thêm một hai buổi cho ong bò sang, rồi mới mang khúc gỗ đi thật xa hoặc đốt bỏ phần mục. Để khúc gỗ lại gần trại lâu ngày, ong cứ tụ về đó và đàn trong thùng bị hao ong thợ.
Tổ nằm lẫn trong gỗ mục
Gỗ mục giữ ẩm và nấm. Tách phần tổ ra khỏi gỗ mục càng sạch càng tốt, không mang mạt gỗ vào thùng.
Những lỗi hay gặp
- Bổ thẳng qua giữa khúc gỗ, làm vỡ bầu ấu trùng ngay nhát đầu.
- Lật ngược bầu ấu trùng khi đặt vào thùng.
- Đổ cả mật vỡ vào thùng để đàn có thức ăn.
- Mang thùng đi ngay sau khi chuyển, để lại phần lớn ong thợ ở chỗ cũ.
- Mở thùng mỗi ngày trong tuần đầu để xem đàn có sống không.
Nếu cần nhắc lại cách chọn giống phù hợp trước khi đi tìm đàn hoang, xem bài chọn giống ong dú hợp khí hậu vùng mình. Khoá Tăng mật, nhân đàn, phát triển trại của Grenada Academy có phần thực hành chuyển đàn và tách đàn theo đúng trình tự này.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chẻ khúc gỗ để lấy đàn ong dú ra không?
Chỉ nên khi khúc gỗ đã mục hoặc chỗ ở cũ buộc phải dỡ. Nếu gỗ còn tốt, nuôi nguyên khúc gỗ hoặc nối thùng để ong tự chuyển sang an toàn hơn nhiều cho đàn.
Để ong dú tự chuyển sang thùng mất bao lâu?
Thường mất vài tháng, có đàn lâu hơn, tùy sức đàn, mùa hoa và chỗ trống còn lại trong khúc gỗ. Khi thấy trong thùng có bầu ấu trùng với ô mới là đàn đã có chúa đẻ riêng.
Chuyển ong dú sang thùng có cần tìm ong chúa không?
Nên quan sát nhưng không lục tung tổ để tìm. Chuyển đủ bầu ấu trùng, giữ đúng chiều và đặt thùng ở chỗ cũ để ong và chúa theo vào. Đàn có ấu trùng non có thể nuôi chúa mới nếu chúa mất.
Mật vỡ khi chuyển đàn ong dú có nên để lại trong thùng?
Không nên. Mật chảy trong thùng kéo kiến và ruồi nhỏ tới, có thể làm ong chết dính. Bỏ hũ vỡ vào hộp kín, chỉ chuyển vài hũ phấn còn nguyên đặt cạnh bầu ấu trùng.
Sau khi chuyển đàn bao lâu thì mở thùng kiểm tra?
Không mở trong ba ngày đầu, chỉ quan sát cửa thùng. Khoảng hai ba tuần sau mới mở nhẹ xem bầu ấu trùng có ô mới không; có ô mới là đàn đã ổn định.