Ong dú là cách gọi ở miền Nam cho nhóm ong không ngòi: thân nhỏ cỡ vài milimet, làm tổ trong hốc cây, hốc tường, cất mật trong những hũ sáp tròn. So với ong mật, ong dú không chích, ra ít mật hơn nhưng mật loãng và chua hơn, đàn hiền và gần như không bỏ tổ.
Người mới thường nghĩ ong dú là ong mật thu nhỏ rồi đem cách nuôi ong mật ra áp. Cách nghĩ đó làm hỏng khá nhiều đàn trong năm đầu. Bài này đi qua những khác biệt thật sự có ý nghĩa khi nuôi: hình dáng tổ, ong chúa, cách đàn sinh sôi, cách tự vệ và chuyện mật.
Ong dú trông như thế nào và sống ở đâu
Một con ong dú thợ nhỏ hơn hẳn ong mật, nhiều loài chỉ lớn hơn con muỗi một chút. Thân thường đen bóng hoặc nâu, có loài phần bụng ngả vàng. Cánh trong, dài quá bụng, nên khi đậu trông như một con ruồi nhỏ. Vì vậy không ít người đi ngang tổ ong dú cả chục năm mà không biết đó là ong.
Ong dú sống ở vùng nhiệt đới. Ở nước ta, người ta gặp chúng ở hốc cây xoài, cây dầu, cây điều già, trong cột gỗ nhà cũ, ống tre, hộp đồng hồ điện, khe tường gạch. Dấu hiệu dễ nhận ra nhất là một ống nhỏ màu nâu sẫm hoặc vàng sậm thò ra khỏi hốc, ong ra vào lặng lẽ, không ồn như tổ ong mật.
Tên gọi thay đổi theo vùng. Có nơi gọi ong muỗi, ong lỗ, ong đen. Trong giới chuyên môn, các loài ong không ngòi ở Đông Nam Á thuộc nhiều chi khác nhau, phổ biến như Tetragonula hay Lepidotrigona. Người nuôi không cần thuộc tên khoa học, nhưng cần biết trong cùng một chữ “ong dú” có nhiều loài, và mỗi loài có cỡ tổ, tính nết, lượng mật khác nhau.
Bảng so sánh nhanh ong dú và ong mật thông thường
Bảng dưới đặt ong dú cạnh ong mật nuôi phổ biến (ong nội và ong ngoại) ở những điểm ảnh hưởng trực tiếp tới việc nuôi:
| Điểm so sánh | Ong dú | Ong mật thông thường |
|---|---|---|
| Ngòi chích | Không có ngòi, tự vệ bằng cắn và bám | Có ngòi, chích đau |
| Nơi cất mật | Hũ sáp tròn hoặc hình trứng, gom thành chùm | Bánh tổ lục giác treo thẳng đứng |
| Ô nuôi ấu trùng | Bầu riêng, ô dùng một lần rồi bỏ | Cùng bánh tổ, ô dùng lại nhiều lứa |
| Mật | Ít, loãng, vị chua nhẹ | Nhiều hơn, đặc hơn, ngọt đậm |
| Chia đàn | Đàn con tách dần, nhận vật liệu từ đàn mẹ một thời gian | Ong chúa cũ bay đi cùng một nửa đàn |
| Bỏ tổ | Hầu như không | Có thể bốc bay khi bị quấy hoặc thiếu thức ăn |
| Công chăm | Ít, chủ yếu giữ thùng và chống địch hại | Nhiều, phải kiểm tra, chia, chống chia đàn thường xuyên |
Đọc bảng này sẽ thấy ong dú không phải phiên bản nhỏ của ong mật, mà là một kiểu nuôi khác: ít việc hơn mỗi tuần, nhưng mỗi việc làm sai thì đàn hồi phục chậm hơn.
Bên trong một tổ ong dú có gì
Muốn nuôi ong dú, việc đầu tiên là nhìn vào một tổ và gọi được tên từng phần. Một tổ điển hình có bốn phần chính.
Lối vào
Lối vào thường là một ống ngắn làm bằng keo, tức sáp ong trộn nhựa cây. Có loài làm ống dài, loe như cái kèn, có loài chỉ là một lỗ tròn viền nhựa. Ban đêm nhiều đàn thu hẹp hoặc gần như bịt lối vào để chặn kiến.
Bầu ấu trùng
Ở giữa tổ là bầu ấu trùng: các ô nhỏ xếp thành tầng đĩa hoặc thành chùm như chùm nho tùy loài. Ô mới xây thường sáng màu ở rìa, ô sắp nở sẫm và khô hơn. Ong chúa đẻ vào ô mới, ong thợ đổ thức ăn vào rồi bịt lại; ô chỉ dùng một lần.
Hũ mật và hũ phấn
Quanh bầu ấu trùng là các hũ tròn cỡ đầu ngón tay hoặc nhỏ hơn. Hũ phấn đựng phấn hoa đã lên men nhẹ, mùi chua thơm; hũ mật đựng mật. Hai loại hũ thường nằm lẫn nhau, mở thùng ra nhìn như một chùm bong bóng sẫm màu.
Lớp bọc và lớp bịt
Bầu ấu trùng được quấn trong vài lớp sáp mỏng giúp giữ ấm. Mọi khe hở của hốc cây hay thùng nuôi đều bị ong trét kín bằng keo cứng. Đây là lý do mỗi lần mở thùng, đàn phải bỏ công trét lại.
Ong dú tự vệ bằng cách nào khi không có ngòi
Không có ngòi không có nghĩa là ong dú chịu trận. Chúng có ba cách giữ tổ:
Ong gác ở cửa. Luôn có vài con đứng ở miệng lối vào, đánh hơi từng con bay về. Kẻ lạ hay kiến bò tới sẽ bị chặn, cắn hoặc trét nhựa dính vào người.
Cắn và chui vào tóc. Khi tổ bị mở, nhiều loài bay ra bám vào tóc, tai, lông mày rồi cắn. Vết cắn thường chỉ hơi rát, nhưng hàng chục con trong tóc thì khá khó chịu. Một vài loài cắn mạnh hơn hẳn, người nuôi nên hỏi kỹ trước khi mua.
Bịt kín bằng keo. Đàn bị quấy lâu sẽ thu hẹp cửa, trét thêm keo quanh khe, có lúc trét cả lên tay người đang cầm nắp thùng.
Với người nuôi, điều này có nghĩa là không cần bộ đồ bảo hộ kín như nuôi ong mật. Một chiếc mũ rộng vành, khăn che tóc là đủ. Gia đình có trẻ nhỏ vẫn đặt thùng gần nhà được, chỉ cần dặn trẻ không chọc vào cửa tổ.
Ong chúa và cách đàn ong dú sinh sôi
Mỗi đàn ong dú có một ong chúa đang đẻ. Khác ong mật, ong chúa ong dú sau khi đẻ trứng bụng phình to, nặng nề, không bay được nữa và ở luôn trong tổ tới cuối đời. Nhìn thấy nó bò chậm trên bầu ấu trùng là dấu hiệu đàn có chúa.
Đàn ong dú khoẻ thường nuôi sẵn vài ong chúa tơ, tức ong chúa non chưa giao phối. Khi chúa đẻ mất, một chúa tơ sẽ thay. Nhờ vậy đàn mất chúa ít khi sụp ngay như người nuôi ong mật hay lo.
Chuyện chia đàn cũng khác hẳn. Ong mật chia đàn bằng cách chúa cũ bay đi với một nửa đàn. Ong dú thì ngược lại: ong thợ đi tìm chỗ mới gần đó, chuyển dần keo, sáp và mật từ tổ mẹ sang, rồi một chúa tơ bay sang giao phối và ở lại. Đàn con còn dựa vào đàn mẹ một thời gian. Vì đàn không tự bay đi xa, người nuôi nhân đàn chủ yếu bằng cách tách thùng có chủ đích chứ không đi bắt đàn bay.
Hệ quả thực tế: ong dú gần như không bỏ tổ. Một đàn bị phá nặng thường chết tại chỗ hoặc thoi thóp chứ hiếm khi kéo nhau đi. Người nuôi không lo mất đàn vì ong bay đi, nhưng phải lo giữ cho đàn đừng yếu tới mức không gượng lại được.
Mật ong dú khác mật ong mật ở đâu
Mật ong dú được cất trong hũ sáp, ong không quạt cho bốc hơi nhiều như ong mật nên mật chứa nhiều nước hơn. Vị chua nhẹ đến từ quá trình lên men tự nhiên trong hũ và từ nhựa, phấn ong mang về. Màu và mùi thay đổi theo nguồn hoa quanh trại.
Lượng mật mỗi đàn một năm ít hơn ong mật rất nhiều, tùy loài, tùy vùng và tùy cách nuôi. Vì loãng, mật ong dú để ở nhiệt độ phòng rất dễ sủi bọt, trào nắp; người nuôi phải tính chuyện bảo quản lạnh hoặc hạ ẩm ngay khi thu.
Có nhiều lời truyền miệng về công dụng của mật ong dú. Người nuôi nghiêm túc nên bán đúng thứ mình có: một loại mật có vị riêng, sản lượng ít, thu theo mùa. Không nên quảng cáo mật như thuốc chữa bệnh.
Những hiểu lầm hay gặp về ong dú
Vài niềm tin phổ biến dưới đây làm người mới chăm sai cách:
- “Ong dú không cần chăm.” Ít việc hơn ong mật chứ không phải bỏ mặc. Kiến, ruồi, nắng gắt và mưa tạt vẫn làm chết đàn nếu thùng đặt sai chỗ.
- “Ong nhỏ thì không cắn.” Có loài cắn rát và bám rất dai. Lần đầu mở thùng nên che tóc.
- “Đàn nào cũng cho nhiều mật.” Lượng mật phụ thuộc loài, nguồn hoa và sức đàn. Nhiều đàn khoẻ nhưng chỉ đủ mật cho chính nó trong mùa mưa.
- “Mở thùng thường xuyên mới biết đàn khoẻ.” Mỗi lần mở là một lần đàn phải trét lại keo và mở cửa cho ruồi. Phần lớn thông tin đọc được từ cửa tổ.
- “Ong dú không có ong chúa.” Có, chỉ là nó không bay và nằm sâu trong bầu ấu trùng nên ít người thấy.
Ong dú hợp với ai và không hợp với ai
Ong dú hợp với người có vườn cây ăn trái, vườn tạp hoặc khoảng sân có bóng mát, muốn có mật nhà, muốn ong thụ phấn cho vườn mà không lo bị chích. Người đi làm cả ngày vẫn nuôi được vài thùng, vì việc hằng ngày chỉ là nhìn cửa tổ vài phút.
Ong dú không hợp nếu mục tiêu là sản lượng mật lớn trong thời gian ngắn, hoặc nhà nằm sát ruộng rau, ruộng lúa phun thuốc dày. Trong trường hợp đó, nên xem kỹ chuyện chỗ đặt trước, rồi mới tính tới chuyện chuẩn bị mua đàn đầu tiên.
Nếu quyết định nuôi, thứ nên đầu tư đầu tiên là một chiếc thùng nuôi đúng kích thước và vật liệu, vì ong dú sống trọn đời trong cái hộp đó. Khoá Dựng trại chuẩn, giữ đàn khoẻ trong chương trình Nuôi ong dú bứt phá của Grenada Academy đi tiếp từ điểm này, từ thùng, giá tới cách đọc một đàn.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có chích người không?
Không. Ong dú không có ngòi nên không chích. Khi tổ bị mở, chúng có thể bay ra bám vào tóc và cắn, vết cắn thường chỉ hơi rát. Đội mũ rộng vành và che tóc là đủ khi làm việc với thùng.
Ong dú và ong muỗi có phải là một loài không?
Ong muỗi là một trong nhiều tên địa phương của ong không ngòi. Cùng gọi là ong dú hay ong muỗi nhưng có thể là các loài khác nhau, khác cỡ tổ, tính nết và lượng mật. Muốn biết chính xác loài cần người có chuyên môn định danh.
Tổ ong dú có ong chúa không?
Có. Mỗi đàn có một ong chúa đang đẻ, bụng to, không bay và sống trong bầu ấu trùng. Đàn khoẻ thường nuôi sẵn vài ong chúa tơ để thay khi chúa đẻ mất.
Vì sao mật ong dú loãng và chua hơn mật ong thường?
Mật ong dú cất trong hũ sáp và chứa nhiều nước hơn, lại lên men nhẹ tự nhiên trong hũ nên có vị chua. Vì vậy mật cần bảo quản lạnh hoặc hạ ẩm sau khi thu để không sủi bọt.
Ong dú có bỏ tổ bay đi như ong mật không?
Hầu như không. Ong dú tách đàn dần dần, đàn con nhận vật liệu từ đàn mẹ, còn đàn mẹ ở lại. Đàn bị phá nặng thường suy tại chỗ, nên việc chính của người nuôi là giữ đàn đừng yếu đi.
Nuôi ong dú có tốn nhiều thời gian không?
Ít hơn ong mật. Việc hằng ngày là nhìn cửa tổ vài phút; mở thùng kiểm tra khoảng một tháng một lần với đàn khoẻ. Phần tốn công nhất là chọn chỗ đặt, làm giá chống kiến và che nắng mưa ngay từ đầu.