Trước khi mua đàn ong dú đầu tiên, cần chuẩn bị xong bốn thứ: một chỗ đặt có bóng mát và xa vườn phun thuốc, nguồn hoa quanh nhà trong bán kính vài trăm mét, thùng cùng giá chống kiến làm sẵn, và đủ hiểu biết để nhìn ra một đàn khoẻ. Bắt đầu với hai đến năm thùng là vừa.
Nhiều người làm ngược: thấy đàn đẹp, giá hợp thì mua, chở về rồi mới loay hoay tìm chỗ đặt, mượn tạm cái ghế làm giá. Vài tuần sau kiến lên, nắng chiều chiếu thẳng vào thùng, đàn suy. Đàn ong dú hồi phục chậm, nên sai ở tuần đầu thường phải trả bằng cả mùa.
Tự trả lời vài câu hỏi trước khi bỏ tiền
Mất mười phút ngồi trả lời các câu dưới đây sẽ quyết định nuôi bao nhiêu thùng, đặt ở đâu và kỳ vọng tới mức nào:
- Nuôi để làm gì: có mật cho nhà dùng, nhờ ong thụ phấn cho vườn, hay muốn dựng một trại nhỏ về sau?
- Mỗi ngày có được năm phút ra nhìn cửa thùng không? Đi vắng dài ngày thì ai trông?
- Nhà hàng xóm, vườn bên cạnh có phun thuốc trừ sâu thường xuyên không, phun loại cây gì?
- Trong nhà có ai dị ứng với côn trùng cắn, có trẻ nhỏ hay chọc phá không?
- Có chấp nhận năm đầu gần như chưa có mật để thu, chỉ lo giữ đàn sống khoẻ?
Câu cuối là câu hay bị lờ đi nhất. Đàn mới về cần thời gian làm quen chỗ mới, xây lại hũ, ổn định bầu ấu trùng. Người kỳ vọng thu mật sớm thường thu quá tay, làm đàn yếu ngay trong năm đầu.
Đi một vòng quanh nhà xem nguồn hoa
Ong dú bay kiếm ăn gần, phần lớn trong vòng vài trăm mét quanh tổ, tùy loài. Vì vậy thứ quan trọng nhất không nằm trong thùng mà nằm quanh nhà. Hãy đi bộ một vòng và ghi lại có những cây gì đang có hoa hoặc sắp ra hoa: cây ăn trái như chôm chôm, nhãn, xoài, bưởi, cà phê; cây bụi, cỏ dại ra hoa nhỏ; hàng rào cây cảnh; rừng tràm, rừng keo nếu có.
Một nguồn hoa tốt cho ong dú không cần rộng, nhưng cần nối tiếp nhau quanh năm. Vườn chỉ trồng một loại cây sẽ cho ong một đợt hoa rất rộ rồi vài tháng trống trơn. Vườn tạp, nhiều loại cây, có cỏ dại ra hoa ở bờ rào thì đàn ít bị đói hơn.
Ong dú còn cần nhựa cây để làm keo trét tổ. Quanh nhà có những cây chảy nhựa như xoài, điều hay các cây gỗ lớn là một điểm cộng. Chỗ đặt và khoảng cách với vườn phun thuốc được bàn kỹ ở bài chọn chỗ đặt trại ong dú xa vườn phun thuốc.
Đồ nghề tối thiểu cho hai đến năm thùng
Không cần sắm nhiều. Danh sách dưới đây đủ cho năm đầu; những thứ như máy hút mật, tủ mát chuyên dụng để sau:
| Thứ cần có | Để làm gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thùng nuôi đúng cỡ | Chỗ ở lâu dài của đàn | Làm sẵn ít nhất một thùng dự phòng để tách hoặc thay |
| Giá đặt thùng có chân chống kiến | Nâng thùng khỏi mặt đất, chặn kiến | Chân đặt trong chén nước hoặc quấn vòng mỡ |
| Mái che | Chặn nắng trưa chiều và mưa tạt | Rộng hơn thùng mỗi bên vài phân |
| Dao mỏng hoặc bay nhỏ | Tách nắp và các tầng thùng | Lưỡi phẳng, không quá sắc để tránh cắt vào hũ |
| Băng keo giấy | Dán kín đường nối sau mỗi lần mở | Loại dán được trên gỗ, gỡ dễ |
| Mũ rộng vành, khăn che tóc | Tránh ong chui vào tóc khi mở thùng | Không cần đồ bảo hộ kín |
| Hộp kín, khăn sạch | Đựng hũ mật vỡ, lau mật đổ | Mật đổ là mồi cho kiến và ruồi |
| Sổ ghi chép | Ghi ngày mở thùng, điều nhìn thấy | Một trang cho mỗi thùng |
Thứ hay bị bỏ qua nhất trong danh sách là giá chống kiến và sổ ghi chép. Một cái quyết định đàn sống hay chết, cái kia quyết định năm sau mình có học được gì từ năm nay hay không.
Học gì trước khi mua đàn đầu tiên
Ít nhất phải phân biệt được bằng mắt bốn thứ trong tổ: bầu ấu trùng, hũ mật, hũ phấn và ong chúa đang đẻ. Cách nhanh nhất là đến một trại đang nuôi, xin xem người ta mở một thùng. Mười phút xem tận mắt hơn nhiều giờ đọc.
Thứ hai là học đọc cửa tổ: ong ra vào nhiều hay thưa, có con nào mang phấn vàng ở chân sau không, có ong chết trước cửa không. Đây là kỹ năng dùng hằng ngày suốt đời nuôi ong dú.
Thứ ba là hiểu vì sao giống ong nên hợp với vùng mình. Một đàn rất khoẻ ở nơi khác chở về chỗ có khí hậu khác có thể suy dần mà người nuôi không hiểu lý do. Phần này có trong bài chọn giống ong dú hợp khí hậu vùng mình.
Khi đi mua đàn: hỏi gì và xem gì
Hỏi người bán
Đàn đang nuôi trong thùng hay trong khúc gỗ? Đàn này tách ra bao lâu rồi? Đàn sống ở vùng nào, cách đây bao xa? Người bán có cho mở thùng xem không? Có đổi lại nếu đàn mất chúa trong vài tuần đầu không?
Người bán đàng hoàng thường vui vẻ trả lời và cho xem. Người né tránh việc mở thùng là dấu hiệu nên cân nhắc.
Xem cửa tổ
Đến vào buổi sáng có nắng, khoảng tám, chín giờ, đứng cách thùng một bước nhìn vài phút. Đàn khoẻ có ong ra vào đều, nhiều con mang phấn, có ong gác đứng ở miệng ống. Đàn có ong chết rải rác trước cửa, ruồi nhỏ bay quanh, hoặc cửa vắng hoe lúc trời đẹp thì nên bỏ qua.
Xem bên trong
Bầu ấu trùng nên chiếm phần lớn tầng đáy, có ô mới sáng màu ở rìa. Hũ phấn có, không quá vơi. Không có mùi chua thối, không thấy giòi trắng nhỏ trong hũ. Nếu thấy được ong chúa bụng to thì càng tốt, không thấy thì nhìn ô mới thay thế.
Ngày đem đàn về: chở và đặt thế nào cho đàn ít bị sốc
Đàn ong dú chịu xóc kém vì hũ mật mỏng, vỡ là mật chảy xuống bầu ấu trùng. Ngày nhận đàn nên làm theo thứ tự:
- Hẹn người bán bịt cửa thùng vào chiều tối hôm trước hoặc sáng sớm, khi ong đã về tổ hết.
- Chở thùng nằm đúng chiều như lúc đặt, kê êm, tránh để dưới nắng trên thùng xe hay sau yên xe máy giữa trưa.
- Về tới nhà đặt ngay lên giá đã làm sẵn, cửa quay về hướng đã chọn, rồi mới mở cửa thùng.
- Để đàn yên vài ngày đầu, chỉ đứng xa nhìn cửa tổ. Thấy ong bay quanh thùng thành vòng nhỏ là chúng đang ghi nhớ chỗ mới.
- Nhìn quanh chân giá và cửa thùng xem có kiến lần theo mùi mật không. Chuyến chở nào cũng làm vỡ vài hũ.
Đàn mua ở gần, chở quãng ngắn thì nên đặt cách xa chỗ cũ đủ để ong không bay ngược về tổ cũ. Đây là một lý do nữa để mua đàn quanh vùng nhưng không quá sát nhà người bán.
Bắt đầu với bao nhiêu thùng và năm đầu nên trông đợi gì
Hai đến năm thùng là con số dễ quản cho người mới. Một thùng thì không có gì để so sánh, đàn chết là mất hết. Vài chục thùng ngay từ đầu thì mỗi lỗi nhỏ nhân lên vài chục lần, trong khi mình chưa có kinh nghiệm để nhận ra lỗi.
Năm đầu nên coi là năm học. Mục tiêu là giữ được hết số đàn, hiểu đàn mình thay đổi ra sao qua mùa khô và mùa mưa, ghi được một cuốn sổ đủ dày. Mật nếu có thì thu ít, để đàn còn dư cho mùa mưa. Nhân đàn để sang năm thứ hai, khi đã quen tay mở thùng.
Những lỗi người mới hay mắc
- Mua đàn trước, làm giá và mái che sau. Đàn phải chịu vài tuần đặt tạm, thường là chỗ nóng hoặc dễ có kiến.
- Mua giống ở nơi rất xa vì nghe nói nhiều mật, trong khi quanh nhà đã có giống bản địa sống khoẻ.
- Đặt thùng sát chuồng gà, sát bếp, dưới đèn sáng ban đêm, nơi thằn lằn và côn trùng săn mồi tụ lại.
- Mở thùng mỗi ngày vì háo hức. Đàn mới chuyển về càng cần được yên.
- Không ghi chép gì, đến khi đàn yếu không biết bắt đầu từ lúc nào.
Chuẩn bị đủ những thứ trên rồi mới mua, việc nuôi ong dú nhẹ nhàng hơn nhiều. Khoá Dựng trại chuẩn, giữ đàn khoẻ của Grenada Academy dành riêng một phần cho đúng giai đoạn chuẩn bị này, trước khi đàn đầu tiên về nhà.
Câu hỏi thường gặp
Mới nuôi ong dú nên mua bao nhiêu đàn?
Hai đến năm đàn là vừa cho người mới. Có vài đàn để so sánh với nhau và không mất hết nếu một đàn chết, nhưng chưa nhiều tới mức mỗi lỗi nhỏ bị nhân lên trước khi kịp nhận ra.
Nhà ở phố có nuôi ong dú được không?
Được nếu có ban công hay sân có bóng mát, quanh đó có cây xanh ra hoa trong vài trăm mét và không phun thuốc diệt côn trùng thường xuyên. Nên bắt đầu một hai thùng, theo dõi đàn qua một mùa khô và một mùa mưa.
Cần chuẩn bị gì trước khi đem đàn ong dú về?
Cần có giá đặt thùng với chân chống kiến, mái che nắng mưa, chỗ đặt đã chọn sẵn, một thùng dự phòng, dao mỏng, băng keo, mũ che tóc và sổ ghi chép. Đàn về là đặt ngay vào chỗ cố định.
Làm sao biết đàn ong dú định mua là đàn khoẻ?
Xem cửa tổ vào buổi sáng có nắng: ong ra vào đều, nhiều con mang phấn, không có ong chết hay ruồi bay quanh. Mở thùng thấy bầu ấu trùng lớn, có ô mới sáng màu, hũ phấn không vơi và không có mùi chua thối.
Năm đầu nuôi ong dú có thu được mật không?
Có thể thu một ít nếu đàn mạnh và vào đúng mùa hoa, nhưng nên coi năm đầu là năm giữ đàn và học cách đọc đàn. Thu quá tay khi đàn chưa ổn định là lý do hay gặp khiến đàn yếu trong mùa mưa.