Với trại nhỏ bán gần, bảo quản lạnh nguyên trạng là cách đơn giản và giữ vị tốt nhất. Khi cần bán xa, bán qua đại lý hay để mật lâu ở nhiệt độ thường, mới nên hạ độ ẩm bằng cách làm bay hơi nước ở nhiệt độ thấp, có đo đạc và có kiểm soát. Đun nóng cho nhanh đặc là cách nên tránh.
Hai con đường này không loại trừ nhau. Nhiều trại giữ lạnh phần lớn mật để bán lẻ cho khách quen, và chỉ hạ ẩm một phần cho các kênh bán xa. Bài này so sánh hai cách, chỉ ra cách đo, các bước làm và những lỗi khiến mẻ mật mất giá.
Vì sao phải tính chuyện độ ẩm
Mật ong dú có độ ẩm cao hơn mật ong thường khá nhiều, và chính lượng nước đó cho phép men trong mật tiếp tục làm việc sau khi rời tổ. Ở trại có tủ mát và khách mua về cất tủ lạnh, chuyện đó gần như không thành vấn đề. Nó chỉ thành vấn đề khi mật phải nằm ngoài chuỗi lạnh: trên xe giao vài ngày, trên kệ của đại lý, trong kho của người mua sỉ.
Do đó câu hỏi không phải là có nên hạ ẩm hay không, mà là mật của trại đi qua những khâu nào ở nhiệt độ thường, và trại có kiểm soát được những khâu đó không. Trả lời câu này trước rồi mới tính chuyện mua thiết bị.
So sánh hai cách
Bảng dưới đặt hai cách cạnh nhau theo những tiêu chí người nuôi hay phải cân nhắc:
| Tiêu chí | Giữ lạnh nguyên trạng | Hạ ẩm ở nhiệt độ thấp |
|---|---|---|
| Giữ mùi vị | Tốt nhất, gần với mật trong bầu | Giữ được phần lớn nếu làm đúng; có thể nhạt bớt mùi thơm nhẹ |
| Thời gian giữ được ở nhiệt độ thường | Ngắn, cần chuỗi lạnh | Dài hơn rõ rệt |
| Chi phí ban đầu | Tủ mát, hũ tốt | Phòng hoặc buồng kín, máy hút ẩm, khay, dụng cụ đo |
| Công sức mỗi mẻ | Ít | Nhiều: chia khay, theo dõi, đo, đóng hũ lại |
| Hao hụt khối lượng | Không | Có, vì nước bay đi; khối lượng mật giảm sau khi hạ ẩm |
| Phù hợp | Bán lẻ gần, khách quen, giao trong ngày | Bán xa, bán qua đại lý, cần để lâu |
Điểm hay bị quên trong bảng là dòng hao hụt. Hạ ẩm làm mật nhẹ đi, nên giá mỗi đơn vị phải tính lại; chuyện này nối thẳng sang bài định giá mật ong dú khi bán lẻ và bán cho đại lý.
Đo độ ẩm trước khi quyết định
Không đo thì mọi quyết định đều là đoán. Đo độ ẩm không khó và không tốn nhiều.
Dụng cụ
Cách đo phổ biến ở trại là khúc xạ kế cầm tay. Lưu ý khi mua: nhiều khúc xạ kế dành cho mật ong thường có thang đo độ ẩm khá hẹp, mật ong dú có thể vượt khỏi thang. Nên chọn loại có thang đủ rộng, hoặc loại đo độ đường rồi quy đổi theo bảng đi kèm. Hỏi rõ người bán trước khi mua.
Cách đo cho đúng
Hiệu chuẩn máy theo hướng dẫn trước mỗi đợt đo. Để mẫu mật và máy cùng nhiệt độ phòng một lúc; mật vừa lấy từ ngăn mát ra đo ngay dễ cho số lệch. Lấy mẫu ở giữa hũ, khuấy đều trước, nhỏ vừa đủ phủ mặt lăng kính, đọc số, lau sạch, đo lại lần hai.
Ghi số theo mẻ
Mỗi mẻ ghi: thùng, ngày thu, độ ẩm đo được. Sau một mùa trại sẽ biết mật của mình thường ở mức nào theo từng mùa, từ đó quyết định mẻ nào chỉ cần giữ lạnh, mẻ nào nên hạ ẩm.
Các bước hạ ẩm ở nhiệt độ thấp
Nguyên lý là để nước trong mật bay hơi vào không khí khô, ở nhiệt độ không cao, trong một không gian sạch và kín. Một quy trình tham khảo cho trại nhỏ:
- Chuẩn bị một phòng nhỏ hoặc buồng kín, tường và sàn dễ lau, không có côn trùng. Đặt máy hút ẩm và nhiệt kế ẩm kế.
- Chạy máy hút ẩm trước để không khí trong phòng khô xuống, ổn định.
- Lọc mật sạch, rót vào khay thép không gỉ hoặc khay thực phẩm, lớp mỏng để diện tích mặt thoáng lớn.
- Phủ khay bằng lưới mịn hoặc vải màn sạch để chặn bụi, côn trùng mà vẫn thoát hơi.
- Giữ nhiệt độ phòng ở mức ấm vừa, không đun nóng. Người làm nghề thường giữ dưới khoảng 40 độ, con số tham khảo; càng thấp thì càng lâu nhưng càng giữ vị.
- Mỗi ngày khuấy nhẹ, đo độ ẩm một lần bằng khúc xạ kế, ghi lại.
- Khi đạt mức trại đặt ra thì dừng, đóng hũ ngay bằng hũ khô sạch, ghi mẻ và mức độ ẩm sau xử lý.
Thời gian mỗi mẻ thay đổi nhiều theo độ dày lớp mật, độ khô của phòng và độ ẩm ban đầu. Đừng hẹn giờ cố định; hãy dựa vào số đo.
Đặt mức độ ẩm mục tiêu ra sao
Không nên hạ ẩm mật ong dú xuống bằng mật ong thường. Làm vậy tốn rất nhiều thời gian, mật mất phần lớn tính cách riêng, và khách mua mật ong dú thường không tìm thứ đó. Mục tiêu hợp lý là hạ xuống một mức đủ để mật ổn định hơn ở nhiệt độ thường trong thời gian đi qua kênh bán, chứ không phải biến nó thành một loại mật khác.
Mức cụ thể nên do trại tự đặt sau vài mẻ thử: hạ xuống mấy mức khác nhau, để mẫu ở nhiệt độ phòng, theo dõi xem mức nào giữ được bao lâu mà không sủi bọt, và vị còn được khách chấp nhận không. Ghi kết quả lại; đó là tài sản riêng của trại, đáng giá hơn mọi con số đọc trên mạng.
Nếu bán cho đơn vị thu mua có yêu cầu riêng về độ ẩm, hỏi rõ yêu cầu đó bằng văn bản trước khi xử lý cả mẻ.
Những cách làm nên tránh
Những cách dưới đây trông như tiết kiệm nhưng thường làm mất cả mẻ hoặc mất uy tín:
Phơi mật ngoài nắng. Bụi, côn trùng, nhiệt không kiểm soát, lại hút ẩm trở lại khi trời chuyển mưa.
Đun trên bếp cho nhanh đặc. Nhiệt cao làm thay đổi màu, mùi và tính chất mật. Mật đã đun không còn là mật tươi nguyên trạng, và không được giới thiệu là mật sống.
Sấy trong lò nướng gia đình. Lò nướng khó giữ nhiệt độ thấp ổn định, rất dễ quá tay.
Trộn mật ong thường vào cho đặc. Đó là pha trộn, làm sai sản phẩm và mất lòng tin của khách nếu bị phát hiện.
Hạ ẩm xong để khay mở qua đêm khi máy hút ẩm tắt. Mật hút ẩm lại rất nhanh. Đạt mức là đóng hũ ngay.
Nói gì với khách về mật đã hạ ẩm
Nói thật. Mật đã qua hạ ẩm thì ghi rõ trên hũ là mật đã được giảm độ ẩm ở nhiệt độ thấp, kèm hướng dẫn bảo quản. Khách quen mua mật giữ lạnh nguyên trạng sẽ thấy mật này đặc hơn, vị dịu hơn; giải thích trước thì họ hiểu, không giải thích thì họ nghi.
Một câu ngắn có thể dùng: “Mẻ này em hạ bớt độ ẩm ở nhiệt độ thấp để mật đi xa không bị chua thêm. Mật vẫn là mật ong dú của trại, chỉ đặc hơn một chút.”
Đừng dùng chuyện hạ ẩm để nói mật này tốt cho sức khoẻ hơn hay kém hơn. Nó chỉ là cách xử lý để mật ổn định hơn. Mật ong dú, giữ lạnh hay hạ ẩm, đều là thực phẩm; giới thiệu nó bằng hương vị và nguồn gốc là đủ.
Trại nhỏ có nên đầu tư hạ ẩm không
Câu trả lời tuỳ vào mấy câu hỏi sau. Trả lời có ở hầu hết các câu thì mới tính đầu tư:
- Mật của trại có thường xuyên phải đi xa hoặc nằm trên kệ ở nhiệt độ thường không?
- Sản lượng có đủ để tách riêng một phần cho kênh bán xa không?
- Có chỗ làm sạch, kín, tách khỏi bếp và khu sinh hoạt không?
- Có người theo dõi và đo hằng ngày trong suốt mẻ không?
- Đã có người mua chấp nhận mật hạ ẩm, đã hỏi rõ họ cần mức nào chưa?
Nếu phần lớn là không, giữ lạnh nguyên trạng và bán gần là lựa chọn hợp lý; công sức dành cho đàn ong và khách quen sẽ ra tiền hơn. Cách giữ lạnh từng bước có trong bài bảo quản mật ong dú để không bị lên men. Chọn kênh bán và cách xử lý mật cho khớp nhau là nội dung của khoá Nuôi ong dú bứt phá của Grenada Academy, phần Tăng mật, nhân đàn, phát triển trại.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải hạ độ ẩm mật ong dú không?
Không bắt buộc. Trại bán gần, khách cất tủ lạnh thì giữ lạnh nguyên trạng là đủ và giữ vị tốt nhất. Hạ ẩm chỉ cần khi mật phải nằm lâu ở nhiệt độ thường như bán xa, bán qua đại lý.
Hạ độ ẩm mật ong dú bằng cách nào?
Rót mật thành lớp mỏng trong khay sạch, phủ lưới, đặt trong phòng kín có máy hút ẩm, giữ nhiệt độ ấm vừa và không đun nóng. Đo độ ẩm mỗi ngày, đạt mức thì đóng hũ ngay.
Có nên đun mật ong dú cho đặc không?
Không nên. Đun nóng làm thay đổi màu, mùi và tính chất mật, và mật đã đun không còn là mật nguyên trạng. Nếu cần giảm độ ẩm thì làm bay hơi ở nhiệt độ thấp có kiểm soát.
Dùng khúc xạ kế nào để đo độ ẩm mật ong dú?
Nên chọn loại có thang đo đủ rộng vì mật ong dú có thể vượt thang của khúc xạ kế dành cho mật ong thường, hoặc loại đo độ đường rồi quy đổi. Hiệu chuẩn trước khi đo và đo hai lần.
Hạ ẩm mật ong dú có làm giảm khối lượng không?
Có. Nước bay đi nên khối lượng mật giảm sau khi hạ ẩm. Trại cần tính phần hao hụt này vào giá bán của mật đã xử lý.
Mật ong dú đã hạ ẩm có cần cất tủ lạnh không?
Mật đã hạ ẩm ổn định hơn ở nhiệt độ thường nhưng vẫn nên cất nơi mát, đậy kín. Cất ngăn mát sau khi mở nắp giúp giữ vị lâu hơn.