Muốn nhân đàn ong dú mà không làm yếu cả hai bên, chỉ tách những đàn mẹ thật mạnh, tách vào mùa nhiều hoa, chia sao cho đàn con có đủ ấu trùng non, mật và phấn, chặn kiến ngay sau khi tách, rồi để yên vài tuần. Đàn yếu đi thường do tách đàn chưa đủ sức, tách sai mùa hoặc mở thùng kiểm tra quá nhiều.
Nhân đàn là cách mở rộng trại rẻ nhất và chủ động nhất, nhưng cũng là việc dễ làm hỏng nhất. Một lần tách ẩu có thể làm mất cả hai đàn. Bài này đi qua tiêu chí chọn đàn, thời điểm, cách tách ở thùng nhiều tầng và cách chăm sau tách.
Đàn mẹ như thế nào thì tách được
Tiêu chí quan trọng nhất là sức đàn. Một đàn mẹ đủ điều kiện thường có những dấu hiệu sau:
- Khu ấu trùng đã kín cả tầng tổ, thậm chí lấn lên tầng trên.
- Có nhiều bầu mật và bầu phấn quanh khu ấu trùng, không chỉ lác đác vài bầu.
- Cửa tổ đông ong ra vào trong giờ nắng đẹp, nhiều con mang phấn về.
- Thùng nặng tay, cân nhiều lần thấy tăng đều.
- Đàn đã ổn định ở chỗ đặt hiện tại ít nhất vài tháng, không vừa bị tách, chuyển chỗ hay bị kiến tấn công.
Thiếu một hai dấu hiệu thì chờ thêm. Người mới thường tách sớm vì nóng ruột muốn có thêm thùng; kết quả hay gặp là được hai đàn yếu thay vì một đàn mạnh. Mất một mùa chờ còn rẻ hơn mất một đàn.
Tách vào mùa nào
Thời điểm tốt nhất là khi nguồn hoa quanh trại đang dồi dào và thời tiết ấm, ổn định. Lúc đó ong thợ đi làm mang về đủ mật và phấn để cả hai bên xây lại phần bị chia. Ở nhiều vùng, đó là giai đoạn ngay trước và trong đợt hoa rộ của vườn cây ăn trái.
Tránh tách đầu mùa mưa dầm, đầu mùa lạnh hay giữa đợt nắng hạn gắt. Những lúc đó đàn sống chủ yếu bằng dự trữ; chia đôi dự trữ là đẩy cả hai bên vào thế thiếu ăn.
Cũng không nên tách cùng đợt với thu mật trên cùng một thùng. Thùng nào mùa này dành để nhân đàn thì không thu mật, giữ nguyên dự trữ để chia cho đàn con. Chuyện cân bằng giữa mật và đàn có ở bài thu mật ong dú đúng cách để đàn không yếu đi.
Hiểu đàn con cần gì để sống được
Trước khi cầm dao, cần biết đàn con cần ba thứ để tự đứng được. Thiếu một là dễ hỏng.
Ấu trùng ở nhiều lứa tuổi
Phần tổ chia sang đàn con cần có ấu trùng non và các buồng có thể nuôi ra ong chúa mới. Ở ong dú, buồng nuôi chúa thường to hơn buồng thường và hay nằm ở rìa khu ấu trùng. Không cần cố tìm bằng được, nhưng phần tổ chia đi phải có ấu trùng ở nhiều độ tuổi thì khả năng tự tạo chúa mới mới cao.
Ong thợ đủ đông
Đàn con cần đủ ong để giữ ấm khu ấu trùng, canh cửa và đi kiếm ăn. Thiếu quân, đàn con không giữ được tổ trước kiến và ruồi.
Mật và phấn ăn ngay
Những ngày đầu đàn con chưa kịp đi làm ổn định, nên cần sẵn một ít bầu mật và bầu phấn. Chia hết dự trữ về một bên là đẩy bên kia vào thế đói.
Các bước tách ở thùng nhiều tầng
Thùng nhiều tầng giúp tách gọn hơn nhiều so với hốc gỗ tự nhiên. Một quy trình tham khảo:
- Chuẩn bị sẵn một bộ thùng mới cùng kích thước, sạch, khô, có giá đỡ và chân chặn kiến; băng dính, dao mỏng, nắp phụ.
- Chọn buổi sáng ấm, trời quang. Gỡ nắp và tầng mật của thùng mẹ, đặt tạm sang bên.
- Luồn dao tách đôi khu tổ theo đường nối giữa hai tầng tổ, cắt chậm, không bẩy mạnh để không làm vỡ ấu trùng.
- Nhìn nhanh hai nửa: mỗi nửa nên có ấu trùng, vài bầu mật và bầu phấn. Nếu một nửa gần như trống, ghép lại và chờ dịp khác.
- Đặt mỗi nửa lên một tầng trống của bộ thùng tương ứng, lắp nắp, dán kín mọi khe nối.
- Đặt một thùng ở đúng vị trí cũ để nhận ong thợ đi làm trở về; thùng kia đặt gần đó. Nhiều người nuôi đặt nửa không thấy chúa ở vị trí cũ để nó được nhận thêm quân.
- Thu dọn sạch mọi mẩu sáp, giọt mật rơi quanh chân giá.
- Ghi sổ: ngày tách, số thùng mẹ, số thùng con, vị trí, ghi chú về tình trạng hai nửa.
Cả quá trình nên gói trong khoảng mười lăm phút. Để khu ấu trùng phơi ngoài lâu, nhiệt độ thay đổi và mùi lan rộng là mời kiến, ruồi tới.
Chăm sóc trong những tuần đầu
Ba ngày đầu là lúc nguy hiểm nhất. Mỗi sáng đi xem từ xa: có ong ra vào cửa không, có kiến bò lên giá không, có ruồi bay quanh khe không. Thấy kiến thì xử lý chân giá ngay; thấy ruồi lảng vảng thì kiểm tra lại khe nối và chỗ dán.
Hạn chế mở thùng. Đây là chỗ người mới hay sai nhất: vì lo nên ngày nào cũng mở ra xem đàn con có chúa chưa. Mỗi lần mở là một lần làm xáo trộn đàn đang gượng dậy và một lần mùi tổ lan ra ngoài. Nếu cần biết, nghe và nhìn cửa tổ là đủ trong vài tuần đầu.
Sau khoảng vài tuần, có thể mở nhẹ phần nắp trên để xem. Đàn con đã có chúa đẻ thường thấy các buồng ấu trùng mới được xây thêm, màu sáng, xếp tiếp từ khu cũ. Nếu sau thời gian dài vẫn không thấy buồng mới và cửa tổ thưa dần, đàn con có thể đã thất bại trong việc tạo chúa; khi đó cân nhắc ghép lại với một đàn khác hoặc ghi nhận để rút kinh nghiệm.
Dấu hiệu tốt và dấu hiệu cần lo sau khi tách
Bảng dưới giúp đọc tình trạng hai bên mà không cần mở thùng nhiều:
| Thời điểm | Dấu hiệu tốt | Dấu hiệu cần lo |
|---|---|---|
| Ngày đầu | Ong ra vào ở cả hai thùng, cửa tổ có ong canh | Một thùng gần như không có ong ra vào |
| Tuần đầu | Ong mang phấn về, khe nối được trám thêm sáp | Kiến bò thành hàng lên giá, ruồi quanh khe |
| Vài tuần sau | Thấy buồng ấu trùng mới, thùng nhích cân | Không có buồng mới, thùng nhẹ dần |
| Vài tháng sau | Cả hai đàn đông quân trở lại, bầu mật tăng | Một bên vẫn thưa, dễ bị cướp mật |
Ghi lại từng dấu hiệu theo ngày. Sau vài lần tách, trại sẽ biết đâu là thời điểm và cách chia hợp với giống ong, vùng của mình.
Những cái sai thường gặp
Phần lớn thất bại khi nhân đàn đến từ một trong những lỗi sau:
Tách đàn chưa đủ mạnh. Ra hai đàn yếu, cả hai dễ chết khi gặp kiến hoặc mùa thiếu hoa.
Tách liên tục một đàn mẹ. Đàn mẹ cần nhiều tháng để hồi lại. Tách lại khi chưa hồi là vắt kiệt nguồn giống tốt nhất của trại.
Chia lệch toàn bộ dự trữ về một bên. Bên thiếu mật, phấn sẽ đói ngay trong những ngày đầu.
Để khe hở sau khi lắp. Kiến và ruồi vào được là đàn con gần như không có cơ hội.
Mở thùng kiểm tra mỗi ngày. Xáo trộn và mùi tổ lan ra làm đàn con yếu thêm.
Chuyển đàn con đi xa ngay sau tách. Đàn chưa ổn định đã bị đổi chỗ; nếu cần đưa đi, chờ đàn vững rồi chuyển vào buổi tối.
Nhân đàn trong kế hoạch phát triển trại
Mỗi đàn con thành công là một thùng mới mà trại không phải mua. Nhưng nó cũng là một mùa mật ít đi ở đàn mẹ. Vì vậy nên quyết định từ đầu năm: mùa này trại dành bao nhiêu thùng cho mật, bao nhiêu thùng cho nhân đàn. Đừng để mọi thùng mạnh đều vừa thu mật vừa bị tách.
Một nguyên tắc nhiều trại dùng là chỉ tách từ những đàn có lịch sử tốt trong sổ: khoẻ qua nhiều mùa, ít bị kiến, cho mật đều. Nhân đàn từ những đàn này là nhân lên đặc tính tốt của trại. Kế hoạch mở rộng quy mô dựa trên nhân đàn có trong bài mở rộng trại ong dú từ hai chục lên một trăm thùng.
Kỹ thuật tách đàn, chọn đàn mẹ và lên kế hoạch số thùng theo mùa là phần trọng tâm của khoá Nuôi ong dú bứt phá của Grenada Academy, phần Tăng mật, nhân đàn, phát triển trại.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào thì đàn ong dú đủ mạnh để tách?
Khi khu ấu trùng đã kín cả tầng tổ, có nhiều bầu mật và phấn, cửa tổ đông ong ra vào và thùng nặng dần qua các lần cân. Đàn vừa tách, vừa chuyển chỗ hoặc vừa bị kiến tấn công thì chưa nên tách.
Nên tách đàn ong dú vào mùa nào?
Vào mùa nhiều hoa, thời tiết ấm và ổn định, thường quanh đợt hoa rộ của vườn cây. Tránh đầu mùa mưa dầm, mùa lạnh hay nắng hạn gắt vì đàn đang sống bằng dự trữ.
Đàn con không có chúa thì có sống được không?
Đàn con có thể tự nuôi chúa mới nếu phần tổ được chia có ấu trùng ở nhiều độ tuổi và đủ ong thợ. Sau vài tuần nếu thấy buồng ấu trùng mới được xây là đàn đã có chúa đẻ.
Sau khi tách đàn ong dú bao lâu thì mở thùng kiểm tra?
Nên để yên khoảng vài tuần, chỉ quan sát cửa tổ từ bên ngoài. Mở thùng sớm và thường xuyên làm xáo trộn đàn đang hồi phục và dễ dụ kiến, ruồi tới.
Một đàn ong dú mẹ tách được mấy lần mỗi năm?
Không có con số cố định, nhưng đàn mẹ cần nhiều tháng để hồi lại sức sau mỗi lần tách. Tách liên tục là vắt kiệt đàn giống tốt nhất của trại.
Có nên vừa thu mật vừa tách đàn trên cùng một thùng không?
Không nên. Làm cùng lúc khiến đàn mẹ vừa mất dự trữ vừa mất quân và ấu trùng. Hãy chọn mỗi thùng một việc trong mùa đó.