Muốn mật ong dú không bị lên men, hãy giữ bốn điều liên tục từ lúc thu tới lúc khách ăn: dụng cụ và hũ sạch, khô; hũ đậy kín, ít khoảng trống; cất ngăn mát tủ lạnh ngay trong ngày thu; và không để mật nằm ở nhiệt độ phòng lâu trên đường giao. Đứt một khâu là men có cơ hội làm việc.
Mật ong dú vốn đã nhiều nước và có sẵn men từ trong tổ, nên khác với mật ong thường, nó không tự giữ được lâu ở nhiệt độ phòng miền nhiệt đới. Bài này đi theo đường đi của một hũ mật, chỉ ra khâu nào hay hỏng và cách giữ.
Vì sao mật ong dú dễ lên men hơn mật ong thường
Lên men xảy ra khi men có đủ nước để sống và hoạt động. Mật ong thường có độ ẩm thấp, đường đặc đến mức men gần như bị kìm lại. Mật ong dú có độ ẩm cao hơn nhiều, nên men trong mật, vốn có sẵn từ tổ, vẫn sống và tiếp tục chuyển đường thành khí và axit. Nhiệt độ càng cao, men làm việc càng nhanh.
Nói cách khác, lên men không phải là chuyện bị nhiễm bẩn mới có. Mật sạch đến mấy, nếu để nóng đủ lâu, vẫn chua dần, sủi bọt và có mùi cồn. Bẩn chỉ làm chuyện đó đến nhanh hơn và theo hướng xấu hơn. Đặc tính này được giải thích kỹ hơn ở bài mật ong dú vì sao chua và loãng.
Vì thế bảo quản mật ong dú không chỉ là chọn cái hũ đẹp. Nó là kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm ở mọi khâu, kể cả những khâu người nuôi ít để ý như lúc chờ đóng hũ hay lúc hũ nằm trên xe giao hàng.
Ngay sau khi thu: những giờ đầu quyết định
Phần lớn mẻ mật hỏng đều hỏng từ ngày đầu. Thứ tự nên làm ngay khi mang mật từ trại về:
- Lọc mật qua vải lọc hoặc rây mịn sạch, khô để bỏ vụn sáp, xác ong, phấn. Vụn còn lại trong mật là thức ăn cho men và vi sinh.
- Không lọc qua đêm ở ngoài; nếu mật chảy chậm, để chậu lọc vào ngăn mát rồi lọc tiếp.
- Rót vào hũ thuỷ tinh đã rửa, tráng nước sôi và phơi hoặc sấy khô hoàn toàn. Hũ còn đọng hơi nước ở thành là hũ chưa dùng được.
- Rót đầy gần tới miệng, chỉ chừa một khoảng nhỏ. Khoảng trống lớn chứa hơi ẩm, dễ đọng nước trên nắp.
- Đậy nắp kín, lau sạch mật dính ở miệng hũ và ren nắp.
- Ghi mẻ, ngày thu lên nắp hoặc thân hũ bằng bút dạ, rồi cho vào ngăn mát ngay trong ngày.
Không trộn mật mới thu với mật đã cất từ tuần trước. Hai mẻ có độ ẩm và lượng men khác nhau; trộn lại là kéo cả mẻ cũ vào nguy cơ của mẻ mới.
Chọn vật chứa
Vật chứa ảnh hưởng trực tiếp tới việc mật giữ được bao lâu. So sánh mấy loại hay dùng:
| Vật chứa | Ưu điểm | Nhược điểm | Nên dùng khi |
|---|---|---|---|
| Hũ thuỷ tinh nắp kim loại có đệm | Kín, dễ rửa, không ám mùi, khách nhìn thấy màu mật | Nặng, dễ vỡ khi giao xa | Bán lẻ, cất trong nhà |
| Chai nhựa thực phẩm dày | Nhẹ, ít vỡ | Có thể ám mùi nếu nhựa kém, khó rửa kỹ để dùng lại | Giao xa, lấy loại dùng một lần |
| Can lớn để cất tổng | Tiện cất lượng nhiều | Mỗi lần mở là mật cả can tiếp xúc không khí, dễ đọng hơi nước | Hạn chế; nên chia nhỏ |
| Bình kim loại không gỉ | Bền, chịu lạnh tốt | Không nhìn thấy mật bên trong | Cất tạm trước khi chia hũ |
Quy tắc chung: chia mật thành nhiều hũ vừa dùng thay vì cất một can lớn. Mỗi lần mở nắp là một lần không khí ẩm vào, một lần thìa chạm vào mật.
Nhiệt độ cất giữ
Ngăn mát tủ lạnh là chỗ cất phổ biến và dễ làm nhất. Ở nhiệt độ ngăn mát, men hoạt động rất chậm, mật giữ được vị lâu hơn nhiều so với để ngoài. Không cần ngăn đá; mật ong dú để ngăn đá không có lợi gì thêm mà mỗi lần lấy ra lại đọng nước bên ngoài hũ.
Với trại có lượng mật lớn, một tủ mát riêng chỉ để mật đáng đầu tư hơn là dùng chung tủ với thực phẩm khác. Tủ chung bị mở đóng liên tục, nhiệt độ lên xuống, lại dễ ám mùi. Đặt tủ ở chỗ khô, có nhiệt kế để thỉnh thoảng nhìn.
Lấy mật từ tủ ra dùng thì lấy đủ lượng cần, đậy lại cất ngay. Hũ ra vào tủ nhiều lần, mỗi lần đổ mồ hôi bên ngoài rồi khô đi, không trực tiếp làm hỏng mật nhưng nước đọng ở miệng hũ khi mở nắp có thể rơi vào. Lau khô miệng hũ trước khi mở.
Giao hàng và bàn giao cho khách
Khâu giao là khâu người nuôi mất kiểm soát nhiều nhất. Mấy việc nên làm:
- Giao gần trong ngày thì cho hũ vào túi giữ nhiệt có túi đá gel, quấn kín.
- Giao xa nhiều ngày qua đơn vị vận chuyển thì nói rõ với khách rủi ro: mật có thể chua thêm trên đường. Nhiều trại chọn chỉ giao xa vào mùa mát, hoặc giao loại mật đã được hạ ẩm có kiểm soát.
- Không để hũ mật trong cốp xe, trên yên xe máy dưới nắng trưa khi đi giao. Vài giờ như vậy bằng vài tuần ở ngăn mát.
- Dán dòng chữ ngắn trên hũ: cất ngăn mát sau khi nhận, dùng thìa khô sạch.
- Nhắn khách ngay khi giao: “Anh chị cho mật vào ngăn mát giúp em nhé, mật ong dú nhiều nước nên để ngoài lâu sẽ chua thêm.”
Nhiều lời phàn nàn kiểu “mật nhà em mua về ít hôm sủi bọt” thực ra là mật nằm trên kệ bếp nhà khách cả tuần. Nói trước một câu đỡ được cả cuộc tranh cãi về sau.
Khi hũ mật bắt đầu sủi bọt
Đừng hoảng. Phân biệt mức độ trước rồi mới xử lý:
Mức nhẹ: vài bọt nhỏ, mùi vẫn thơm
Đây thường là lên men nhẹ vì hũ đã nằm ngoài một thời gian. Nới nắp một chút cho khí thoát, đậy lại rồi cho ngay vào ngăn mát. Mật vẫn dùng được, nhưng không nên đem bán như mật mới thu; nếu bán thì nói rõ tình trạng.
Mức vừa: bọt dày, nắp phồng, mùi cồn rõ
Mẻ này đã lên men mạnh. Không bán. Mở nắp ở chỗ thoáng, để riêng, ghi lại mẻ và tìm nguyên nhân: hũ có ướt không, có để ngoài lâu không, mật có lẫn phấn không. Một số trại tận dụng mật này cho mục đích khác trong nhà, nhưng đó là quyết định riêng, không đưa ra thị trường.
Có váng mốc, mùi chua thiu
Bỏ cả hũ. Không vớt phần mốc rồi dùng phần dưới. Rửa kỹ hũ, hoặc bỏ luôn nếu là chai nhựa.
Những cái sai hay gặp
Những lỗi dưới đây gặp ở cả người mới lẫn người đã nuôi vài năm:
Đun mật cho đặc lại để khỏi hỏng. Đun nóng làm mất mùi vị riêng và thay đổi tính chất mật. Nếu cần giảm độ ẩm thì có cách làm ở nhiệt độ thấp, xem bài hạ độ ẩm mật ong dú.
Rót mật vào chai nước suối cũ. Chai đã qua dùng khó rửa sạch, nắp không kín, nhựa mỏng. Tiết kiệm vài nghìn đồng mà rủi ro mất cả hũ.
Cất mật cạnh bếp hoặc dưới mái tôn. Chỗ nóng nhất trong nhà là chỗ tệ nhất để cất mật ong dú.
Dùng thìa ướt múc mật. Mỗi lần như vậy thêm một ít nước và vi sinh vào hũ.
Trộn mật nhiều thùng, nhiều mùa vào một can. Khi có vấn đề thì không biết từ đâu, và một phần hỏng kéo cả can hỏng theo.
Tự kiểm khâu bảo quản của trại
Mỗi tháng xem lại một lần: trong các hũ đã bán và đang cất, có bao nhiêu hũ bị sủi bọt hay khách phàn nàn? Hũ đó thuộc mẻ nào, thu ngày nào, cất ở đâu, giao bằng cách nào? Chỉ cần vài tháng ghi chép, trại sẽ thấy rõ khâu nào là điểm yếu: có trại hỏng ở khâu lọc chậm, có trại hỏng ở khâu giao xa.
Cái không cần làm: không cần mua thiết bị đắt tiền ngay từ đầu. Hũ thuỷ tinh tốt, vải lọc sạch, một ngăn mát ổn định và thói quen làm đúng thứ tự đã giải quyết phần lớn vấn đề cho trại nhỏ. Chỉ khi sản lượng lớn và bán xa mới cần tính tới tủ mát riêng hay hạ ẩm.
Bảo quản là một mắt xích trong chuỗi từ thùng ong tới tay khách mà khoá Nuôi ong dú bứt phá của Grenada Academy, phần Tăng mật, nhân đàn, phát triển trại, đi qua từng khâu.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong dú để ngoài nhiệt độ phòng được bao lâu?
Không lâu. Mật ong dú nhiều nước nên ở nhiệt độ phòng miền nhiệt đới thường bắt đầu chua thêm và sủi bọt sau một thời gian ngắn. Cách an toàn nhất là cất ngăn mát ngay sau khi thu hoặc nhận hàng.
Có nên để mật ong dú trong ngăn đá không?
Không cần. Ngăn mát đã đủ làm men hoạt động rất chậm. Để ngăn đá không có lợi thêm mà mỗi lần lấy ra hũ lại đọng nước bên ngoài.
Hũ mật ong dú bị phồng nắp có dùng được không?
Nắp phồng nghĩa là mật đã lên men tạo khí. Nếu mùi cồn nặng, bọt dày thì không nên bán và cần xem lại khâu bảo quản. Có váng mốc thì bỏ cả hũ.
Nên đựng mật ong dú bằng hũ gì?
Hũ thuỷ tinh nắp kín có đệm là lựa chọn tốt nhất cho bán lẻ và cất trong nhà. Giao xa có thể dùng chai nhựa thực phẩm dày loại dùng một lần. Tránh tái dùng chai nước cũ.
Vì sao mật ong dú mua về vài hôm đã sủi bọt?
Thường do hũ để ở nhiệt độ phòng hoặc nằm nắng trên đường giao. Mật ong dú cần cất ngăn mát ngay; người bán nên dặn khách điều này lúc giao hàng.
Có cần đun hoặc thêm đường để mật ong dú khỏi hỏng không?
Không. Đun nóng làm mất mùi vị đặc trưng, thêm đường là làm sai sản phẩm. Giữ sạch, khô, kín và lạnh là đủ cho phần lớn trường hợp.