Thu mật ong dú đúng cách là chỉ thu ở thùng đủ mạnh, chỉ lấy bầu mật ở tầng mật phía trên, để lại một phần mật và toàn bộ phấn cho đàn, thu nhanh, sạch, rồi đóng thùng thật kín. Đàn yếu đi sau khi thu thường do thu quá tay, làm vỡ khu ấu trùng hoặc để mật rơi vãi hút kiến, ruồi.
Ong dú cho ít mật, nên người mới hay muốn vét cho đáng công. Đó chính là cách nhanh nhất để mất đàn. Bài này đi theo thứ tự một lần thu: chọn thùng, chuẩn bị, thao tác, dọn dẹp và theo dõi sau thu.
Thùng nào được thu, thùng nào chưa
Câu hỏi đầu tiên không phải là thu thế nào, mà là thùng này có nên thu không. Một thùng chỉ nên thu khi hội đủ mấy dấu hiệu sau:
Đàn đông quân, ra vào tấp nập. Vào giờ nắng đẹp buổi sáng, cửa tổ có dòng ong ra vào liên tục, nhiều con mang phấn về chân. Cửa tổ lèo tèo thì chưa thu.
Tầng mật đã đầy bầu. Mở nắp hoặc nhấc nhẹ tầng trên thấy các bầu mật đã căng, nhiều bầu đã được bịt kín. Mới lác đác vài bầu thì để thêm.
Thùng nặng tay hơn lần cân trước. Trại nào có thói quen cân thùng sẽ thấy rõ nhất: thùng tăng cân đều qua vài lần kiểm là thùng đang tích mật.
Không đang trong giai đoạn hồi phục. Thùng vừa tách đàn, vừa bị kiến tấn công, vừa chuyển chỗ thì bỏ qua mùa này. Thu lúc đàn đang gượng dậy là đẩy nó xuống thêm.
Thu vào lúc nào trong năm và trong ngày
Mật được tích nhiều nhất sau những đợt cây quanh trại nở hoa rộ. Mỗi vùng có lịch hoa khác nhau; vùng có vườn cây ăn trái thường có một hai đợt rộ rõ rệt trong năm. Thời điểm thu hợp lý là sau đợt hoa rộ vài tuần, khi ong đã kịp chuyển mật vào bầu và bịt kín. Thu ngay giữa đợt hoa dễ lấy phải mật mới, loãng hơn.
Không thu vào đầu mùa mưa dầm hay đầu mùa lạnh. Đó là lúc nguồn hoa thưa và đàn sống bằng dự trữ; lấy mật lúc này là lấy phần ăn qua mùa khó của chúng.
Trong ngày, nên thu vào buổi sáng khô ráo, khi phần lớn ong thợ đã ra ngoài kiếm ăn. Tránh lúc trời sắp mưa, vì độ ẩm không khí cao làm mật hút thêm nước, đồng thời ong trong tổ đông hơn. Tránh buổi chiều muộn: mùi mật vương lại qua đêm dễ dụ kiến và ruồi tới đúng lúc đàn đang nghỉ.
Chuẩn bị trước khi mở thùng
Thu mật ong dú nên làm trọn trong vài phút mỗi thùng, nên mọi thứ phải sẵn trong tầm tay trước khi mở nắp:
- Dao mỏng hoặc dụng cụ cắt chuyên để tách tầng mật khỏi tầng dưới, lau sạch, khô.
- Dụng cụ chọc thủng bầu và hút mật: ống hút tay, bơm tiêm lớn đã tiệt trùng hoặc máy hút nhỏ chuyên cho ong dú.
- Khay hứng sạch, vải lọc hoặc rây lưới mịn, hũ thuỷ tinh đã rửa và phơi khô hoàn toàn.
- Băng dính hoặc dải nhựa để bịt khe nối giữa các tầng sau khi lắp lại.
- Khăn ẩm sạch để lau mật dính trên thành thùng; một chậu nước rửa tay riêng.
- Sổ ghi chép hoặc điện thoại để ghi số thùng, lượng mật, tình trạng đàn.
Đồ dùng phải khô. Mật ong dú vốn đã nhiều nước; thêm vài giọt nước từ dụng cụ ướt là mẻ mật nhanh hỏng hơn hẳn.
Các bước thu ở thùng nhiều tầng
Thùng nuôi ong dú nhiều tầng có ưu điểm lớn là tách được tầng mật khỏi khu ấu trùng. Thứ tự làm như sau:
- Đứng lệch sang bên thùng, không chắn cửa tổ. Gỡ băng dính ở khe nối giữa tầng mật và tầng dưới.
- Luồn dao mỏng vào khe, cắt nhẹ phần sáp đen ong đã trám giữa hai tầng. Đi chậm quanh bốn cạnh, không bẩy mạnh.
- Nhấc tầng mật lên, đặt ngay vào khay sạch. Đậy tạm tầng dưới bằng nắp phụ để ong trong tổ không bị phơi ra.
- Quan sát tầng mật: phần nào có bầu phấn hoặc ấu trùng lấn lên thì để lại nguyên, chỉ xử lý những cụm toàn bầu mật.
- Chọc thủng miệng bầu, nghiêng tầng cho mật chảy vào khay hoặc dùng ống hút rút mật trong từng bầu. Không bóp nát cả cụm bầu.
- Để lại một phần bầu mật nguyên vẹn trong tầng mật trước khi lắp lại. Phần này là dự trữ của đàn.
- Lắp tầng mật về đúng vị trí, ấn khít, dán kín toàn bộ khe nối. Lau sạch mật dính ngoài thành thùng.
- Ghi ngay số thùng, lượng mật ước tính và một dòng về tình trạng đàn.
Cả quá trình ở một thùng nên gói trong khoảng mười tới mười lăm phút. Để lâu hơn, nhiệt và mùi mật lan ra, ong trong tổ rối loạn, các loài hại kéo đến.
Thu bao nhiêu thì vừa
Không có con số chung cho mọi trại, nhưng có một nguyên tắc dễ nhớ: chỉ lấy phần dư ở tầng mật, không đụng vào dự trữ ở khu tổ chính, và để lại một phần đáng kể ngay cả ở tầng mật. Nhiều người nuôi lâu năm chọn để lại khoảng một phần ba tới một nửa số bầu ở tầng mật, tuỳ mùa sắp tới có nhiều hoa hay không. Đây là cách làm tham khảo, mỗi trại nên tự điều chỉnh theo sổ ghi chép.
Sản lượng một thùng ong dú trong năm thường nhỏ, hay được nói ở mức vài trăm gam tới khoảng một ký, có nơi hơn có nơi kém, tuỳ giống, vùng và năm. Vì con số nhỏ nên mỗi lần thu quá tay vài trăm gam là đã lấy đi một phần rất lớn của dự trữ, trong khi phần tiền thu thêm chẳng đáng là bao.
Nếu thùng nằm ở chỗ nguồn hoa sắp cạn, thì để lại nhiều hơn hoặc bỏ qua lượt thu. Một đàn khoẻ qua được mùa khó sẽ cho mật tiếp nhiều năm; một đàn bị vét kiệt có thể chết, và chi phí làm lại một đàn cao hơn nhiều so với vài hũ mật.
Những cái sai làm đàn yếu sau khi thu
Phần lớn đàn suy yếu sau thu đều rơi vào một trong mấy lỗi dưới đây:
| Cái sai | Vì sao hại | Làm thay bằng |
|---|---|---|
| Vét sạch mọi bầu mật | Đàn mất dự trữ, phải dồn sức đi kiếm ăn thay vì nuôi ấu trùng | Luôn để lại một phần bầu mật |
| Làm vỡ khu ấu trùng | Mất lứa ong thợ kế tiếp, mùi ấu trùng dụ ruồi đến đẻ trứng | Chỉ thu ở tầng mật, cắt chậm |
| Để mật rơi vãi quanh thùng | Kiến và ruồi kéo tới, có khi tràn vào tổ | Hứng khay, lau sạch, đổ bỏ khăn dính mật xa trại |
| Không bịt khe sau khi lắp | Khe hở là cửa vào cho kiến và ruồi | Dán kín khe nối giữa các tầng |
| Thu nhiều thùng cạnh nhau cùng lúc mà để mở lâu | Mùi mật lan khắp trại, đàn yếu bị cướp mật | Làm từng thùng, xong thùng này mới mở thùng kia |
| Thu vào mùa thiếu hoa | Đàn không kịp bù lại dự trữ | Xem lịch hoa, hoãn lượt thu |
Ruồi là mối nguy lớn nhất sau mỗi lần thu, vì chúng tìm đến theo mùi mật và phấn. Một lần dọn dẹp ẩu có thể biến một thùng khoẻ thành thùng có ấu trùng ruồi chỉ sau ít ngày.
Theo dõi đàn trong những ngày sau thu
Một đến ba ngày sau khi thu, đi một vòng trại vào buổi sáng. Nhìn cửa tổ: ong ra vào đều là đàn đã ổn. Thấy ong bay lộn xộn, đánh nhau ở cửa tổ, hoặc có kiến bò thành hàng lên chân giá thì xử lý ngay: bịt lại khe hở, bôi lớp chặn kiến ở chân giá, thu dọn chỗ có mật rơi.
Khoảng một hai tuần sau, có thể nhấc nhẹ thùng hoặc cân lại. Đàn khoẻ sẽ bắt đầu xây lại bầu ở tầng mật và trọng lượng nhích dần lên khi còn hoa. Thùng nào nhẹ đi rõ rệt và cửa tổ thưa thì đánh dấu, lần sau không thu, và xem xét có cần hỗ trợ hay không.
Ghi tất cả vào sổ: ngày thu, lượng mật, tình trạng trước và sau. Sau một hai mùa, trại sẽ thấy thùng nào cho mật đều mà vẫn khoẻ, thùng nào cứ thu là yếu. Cách lập sổ có trong bài sổ ghi chép trại ong dú.
Thu mật và nhân đàn: đừng làm cùng một lúc
Nhiều người muốn tận dụng một lần mở thùng để vừa thu mật vừa tách đàn. Với ong dú, đó là gánh nặng gấp đôi cho đàn mẹ: vừa mất dự trữ, vừa mất một phần quân và ấu trùng. Nên chọn: thùng này mùa này dành cho mật, thùng kia dành cho nhân đàn, và giữ khoảng cách vài tuần giữa hai việc trên cùng một thùng.
Cách tách đàn mà không làm yếu cả hai bên có trong bài nhân đàn ong dú mà không làm yếu đàn mẹ lẫn đàn con. Còn thu xong rồi thì việc gấp nhất là đưa mật vào chỗ mát, vì mật ong dú rời tổ là bắt đầu đếm giờ.
Quy trình thu, chọn thùng và cân bằng giữa mật với đàn là một phần trong khoá Nuôi ong dú bứt phá của Grenada Academy, phần Tăng mật, nhân đàn, phát triển trại.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì thu mật ong dú một lần?
Thường chỉ một vài lần mỗi năm, sau những đợt hoa rộ quanh trại khi tầng mật đã đầy bầu. Số lần tuỳ vùng và sức đàn; thùng yếu hoặc vừa tách đàn thì bỏ qua lượt thu.
Có nên thu hết mật trong thùng ong dú không?
Không. Chỉ thu ở tầng mật và luôn để lại một phần bầu mật làm dự trữ. Vét sạch làm đàn phải dồn sức kiếm ăn, bỏ bê ấu trùng và dễ suy yếu.
Thu mật ong dú vào giờ nào trong ngày là tốt?
Buổi sáng khô ráo, khi phần lớn ong thợ đã ra ngoài. Tránh lúc sắp mưa vì mật hút thêm ẩm, tránh chiều muộn vì mùi mật qua đêm dễ dụ kiến và ruồi.
Vì sao thùng ong dú bị ruồi sau khi thu mật?
Thường do làm vỡ bầu phấn hoặc khu ấu trùng, để mật rơi vãi hay không bịt kín khe nối. Mùi mật và phấn kéo ruồi tới đẻ trứng. Thu gọn, lau sạch và dán kín khe ngay sau khi lắp lại.
Dùng dụng cụ gì để hút mật ong dú?
Có thể dùng ống hút tay, bơm tiêm lớn đã tiệt trùng hoặc máy hút nhỏ chuyên cho ong dú, kèm khay hứng, vải lọc và hũ thuỷ tinh khô. Mọi dụng cụ phải sạch và khô hoàn toàn.
Một thùng ong dú cho bao nhiêu mật mỗi năm?
Thường chỉ ở mức vài trăm gam tới khoảng một ký mỗi năm, tuỳ giống, vùng và nguồn hoa. Đây là con số tham khảo; mỗi trại nên tự ghi chép để biết sản lượng thật của mình.