Chỗ đặt trại ong dú tốt là nơi ong kiếm được hoa sạch trong vòng vài trăm mét mà không phải bay qua vườn phun thuốc, có bóng mát buổi chiều, khô ráo, ít gió lùa. Với vườn phun thuốc dày, càng xa càng tốt; và quan trọng không kém khoảng cách là thoả thuận được lịch phun với chủ vườn bên cạnh.
Ong mật có thể bay xa để tìm nguồn hoa khác khi một vùng bị phun thuốc. Ong dú thì không có lựa chọn đó: chúng kiếm ăn quanh tổ, nên chỗ đặt thùng quyết định gần như toàn bộ thứ chúng ăn. Chọn sai chỗ là đặt đàn vào thế bị động suốt nhiều năm.
Ong dú bay xa đến đâu và vì sao điều đó quyết định chỗ đặt
Phần lớn ong dú kiếm ăn trong vòng vài trăm mét quanh tổ; loài nhỏ thường gần hơn, loài lớn có thể xa hơn một chút. Đây là con số tham khảo, nhưng đủ để rút ra hai điều.
Một là trại phải nằm giữa nguồn hoa, không thể đặt trại một nơi rồi trông ong bay sang cánh đồng hoa cách đó cả cây số. Hai là mọi thứ xảy ra trong vòng tròn vài trăm mét quanh trại đều ảnh hưởng trực tiếp tới đàn: ai trồng gì, phun gì, phun lúc nào.
Vì vậy câu hỏi đúng khi chọn chỗ không phải “chỗ này có đẹp không” mà là “trong bán kính vài trăm mét quanh đây, ong sẽ ăn gì, và thứ đó có sạch không”.
Thuốc trừ sâu hại ong dú theo những đường nào
Hiểu đường đi của thuốc giúp biết nên lo ở đâu:
- Trúng trực tiếp: ong đang kiếm ăn trên hoa đúng lúc vườn phun. Đây là đường gây chết nhanh, thường thấy ong chết rải rác ngay trong ngày.
- Thuốc bay theo gió: phun lúc gió mạnh, hạt thuốc trôi sang vườn bên cạnh, rơi lên hoa và cả lên thùng ong.
- Đọng trên hoa và nước: ong hút mật, lấy phấn, uống nước ở vũng còn dư thuốc vài ngày sau khi phun.
- Mang về tổ: phấn và mật dính thuốc được cất vào hũ, nuôi ấu trùng. Đàn có thể suy dần trong vài tuần mà không có cảnh chết hàng loạt ở cửa.
- Thuốc diệt cỏ, phát quang: ít độc trực tiếp với ong hơn, nhưng xoá sạch cỏ hoa và bụi rậm, cắt đi một phần nguồn ăn quan trọng.
Đường thứ tư là đường khó nhận ra nhất. Người nuôi chỉ thấy đàn yếu dần, bầu ấu trùng nhỏ lại, mà không nghĩ tới đợt phun cách đó vài tuần. Ghi sổ ngày các vườn quanh trại phun thuốc giúp nối hai chuyện đó với nhau.
Đi khảo sát trước khi đặt thùng
Trước khi chốt chỗ, dành một buổi đi bộ quanh khu định đặt trại:
- Lấy chỗ định đặt làm tâm, đi một vòng rộng chừng vài trăm mét, ghi lại từng khu: vườn gì, ruộng gì, nhà dân, đất trống.
- Đánh dấu những chỗ trồng cây hay phun thuốc dày: rau ăn lá, rau màu, lúa, vườn cây ăn trái thâm canh.
- Hỏi người làm vườn quanh đó: thường phun khi nào, phun vào giờ nào, mùa nào phun nhiều nhất.
- Tìm những vùng đệm sạch: vườn tạp, bờ rào cây bụi, rừng trồng không phun, vườn nhà người quen.
- Chọn chỗ đặt sao cho vùng sạch nằm gần trại nhất, còn vùng phun dày nằm xa nhất và không nằm trên hướng gió thường thổi tới trại.
Một tờ giấy vẽ tay sơ sài với các khu vườn quanh trại là thứ rất đáng giữ lại. Mỗi khi đàn có chuyện, nhìn lại tờ giấy đó thường gợi ra nguyên nhân.
Mức rủi ro của các loại vườn quanh trại
Mức rủi ro dưới đây là nhận định chung để định hướng, thực tế tuỳ cách chăm của từng chủ vườn:
| Loại đất quanh trại | Mức rủi ro với ong dú | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rau ăn lá, rau màu thâm canh | Cao | Thường phun dày, chu kỳ ngắn |
| Ruộng lúa | Trung bình tới cao | Có đợt phun dồn theo vụ; ong ít lấy hoa lúa nhưng thuốc bay theo gió |
| Vườn cây ăn trái thâm canh | Trung bình tới cao | Nguồn hoa lớn nhưng hay phun lúc cây ra hoa, đậu trái |
| Vườn tạp, vườn nhà, bờ rào cây bụi | Thấp | Nguồn hoa đa dạng, ít phun |
| Rừng trồng, rừng tràm | Thấp | Hoa theo mùa, cần hỏi lịch phát quang |
| Khu dân cư | Không đều | Hỏi lịch phun thuốc diệt muỗi theo đợt |
Nói chuyện với chủ vườn bên cạnh
Nhiều người nuôi ngại đi nói chuyện với hàng xóm về thuốc trừ sâu, sợ bị cho là can thiệp vào chuyện làm ăn của người ta. Thực tế phần lớn chủ vườn sẵn lòng hợp tác nếu được nói đúng cách, nhất là khi biết ong dú thụ phấn cho chính vườn họ.
Một cách mở lời có thể dùng: “Anh ơi, nhà em có mấy thùng ong dú, loại ong nhỏ không chích, nó cũng ra vườn anh lấy hoa, đậu trái cho anh luôn. Bữa nào anh tính phun thuốc nhắn em trước một hôm được không, để em lo cho mấy thùng ong.”
Nếu chủ vườn cởi mở, có thể đề nghị thêm hai điều nhỏ: phun vào chiều muộn khi ong đã về tổ, và tránh phun lúc cây đang trổ hoa rộ nếu không thật cần. Đừng đề nghị người ta bỏ phun, đề nghị điều người ta làm được.
Khi được báo trước, người nuôi có thể bịt cửa thùng từ tối hôm trước, che thùng, và mở lại khi thuốc đã khô. Một hũ mật nhỏ biếu chủ vườn sau mùa thu là cách giữ mối quan hệ này bền lâu.
Khi buộc phải đặt trại gần vườn phun thuốc
Bịt cửa thùng tạm thời
Bịt cửa từ tối hôm trước ngày phun, khi ong đã về hết, mở lại vào sáng hôm sau khi thuốc đã khô. Không bịt nhiều ngày liền, và thùng bịt cửa phải ở chỗ bóng mát hẳn, vì đàn bị nhốt dưới nắng có thể nóng chết.
Dựng hàng cây chắn
Một hàng cây bụi hoặc hàng rào lưới phủ dây leo giữa trại và vườn phun giúp chặn bớt thuốc bay theo gió, đồng thời cho thêm chỗ có hoa sạch.
Cho ong một nguồn nước sạch
Đặt một khay nước nông có rơm hay sỏi gần trại để ong không phải ra uống ở vũng nước trong vườn phun.
Tính chuyện dời trại
Nếu đàn liên tục có dấu hiệu ngộ độc sau mỗi đợt phun, dời trại là lựa chọn rẻ hơn mất đàn. Dời ong dú thì dời xa hẳn, không dời vài chục mét vì ong sẽ bay về chỗ cũ.
Ngoài thuốc trừ sâu, chỗ đặt còn cần những gì
- Bóng mát buổi trưa và buổi chiều, nắng sáng nhẹ chiếu tới cửa thùng.
- Đất khô ráo, không đọng nước khi mưa lớn, không nằm trong lối nước chảy.
- Khuất gió lùa mạnh, nhất là ở vùng ven biển hoặc đồi trống.
- Xa đèn sáng ban đêm, nơi côn trùng và thằn lằn tụ lại.
- Xa lối đi của gia súc, gà vịt, trẻ nhỏ hay chạy chơi; xa chỗ đốt rác, bếp khói.
Đọc thêm danh sách chuẩn bị đầy đủ trong bài bắt đầu nuôi ong dú cần chuẩn bị những gì.
Dấu hiệu đàn bị ngộ độc và việc nên làm
Ngộ độc cấp thường dễ thấy: nhiều ong chết trước cửa hoặc dưới chân giá trong một hai ngày, ong bò run rẩy, không bay lên được, cửa tổ thưa hẳn đi dù trời đẹp. Ngộ độc kéo dài khó thấy hơn: đàn yếu dần, bầu ấu trùng co lại, ong thợ ít đi qua vài tuần.
Khi thấy dấu hiệu, việc đầu tiên là ghi lại: ngày giờ, thùng nào, bao nhiêu ong chết, vườn nào quanh đó vừa phun. Không thu mật từ các đàn đó trong thời gian sau đợt phun. Không mở thùng liên tục để xem, đàn đang yếu càng cần yên. Theo dõi kỹ thêm ruồi và kiến, vì đàn suy là cửa mở cho chúng, cách phòng có trong bài kiến, ruồi và các loài hại đàn ong dú.
Nếu chuyện lặp lại sau vài đợt phun, đó là tín hiệu chỗ đặt không còn phù hợp. Khoá Dựng trại chuẩn, giữ đàn khoẻ của Grenada Academy dành một buổi cho việc khảo sát và chọn chỗ đặt trại theo đúng các bước ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Trại ong dú nên cách vườn phun thuốc bao xa?
Càng xa càng tốt, vì ong dú kiếm ăn chủ yếu trong vòng vài trăm mét quanh tổ. Nếu vườn phun dày nằm trong vòng đó, cần thoả thuận lịch phun với chủ vườn hoặc tính chuyện dời trại xa hẳn.
Ong dú bay đi kiếm ăn xa bao nhiêu?
Phần lớn ong dú kiếm ăn trong vòng vài trăm mét quanh tổ, loài nhỏ thường gần hơn loài lớn. Con số này chỉ là tham khảo, nhưng cho thấy trại phải nằm ngay giữa nguồn hoa sạch.
Làm sao biết ong dú bị ngộ độc thuốc trừ sâu?
Dấu hiệu thường thấy là nhiều ong chết trước cửa hoặc dưới chân giá trong một hai ngày, ong bò run, không bay được, cửa tổ thưa hẳn dù trời đẹp. Ngộ độc kéo dài thì đàn yếu dần, bầu ấu trùng co lại sau vài tuần.
Có nên bịt cửa thùng ong dú khi hàng xóm phun thuốc?
Có thể bịt từ tối hôm trước khi ong đã về hết và mở lại sáng hôm sau khi thuốc đã khô. Thùng bịt cửa phải ở chỗ bóng mát hẳn và không nên bịt nhiều ngày liền.
Đặt trại ong dú trong khu dân cư có được không?
Được nếu có bóng mát, cây xanh ra hoa quanh đó và không đặt sát lối đi. Cần hỏi lịch phun thuốc diệt muỗi của khu phố để bịt cửa thùng hoặc che thùng đúng những hôm đó.