Sổ trại ong dú nên ghi năm thứ: mã và tình trạng từng thùng mỗi lần kiểm, lượng mật theo từng mẻ thu, các lần nhân đàn và kết quả, sự cố cùng lịch hoa quanh trại, và thu chi. Ghi ngắn, ghi đều, ghi theo cùng một mẫu là đủ để sau một hai mùa biết thùng nào nên thu, thùng nào nên nhân, điểm nào nên bỏ.
Ong dú cho ít mật, chênh lệch giữa các thùng lại lớn, nên trực giác của người nuôi rất dễ sai. Một thùng trông đông ong chưa chắc cho mật đều; một điểm đặt có vẻ đẹp chưa chắc đàn sống lâu. Sổ là thứ duy nhất trả lời được những câu này bằng bằng chứng. Bài này đưa mẫu sổ và cách đọc.
Bắt đầu từ mã thùng
Mọi thứ trong sổ đều treo vào mã thùng, nên việc đầu tiên là đánh mã. Mã nên ngắn, gồm điểm đặt và số thứ tự, ví dụ A07 là thùng số bảy ở điểm A. Viết mã bằng sơn hoặc khắc lên thân thùng, không dùng giấy dán vì mưa nắng sẽ bong.
Khi nhân đàn, đàn con nhận mã mới và sổ ghi rõ nó từ đàn mẹ nào. Sau vài năm, trại sẽ có một cây gia phả nhỏ: biết những đàn tốt nhất đến từ đâu. Khi một thùng chết, giữ lại mã đó trong sổ với ghi chú, không dùng lại mã cho thùng khác trong cùng mùa để khỏi lẫn số liệu.
Phiếu kiểm thùng: ghi gì mỗi lần đi trại
Mỗi lần kiểm thùng, dù chỉ nhìn ngoài, ghi một dòng theo mẫu dưới. Giữ mẫu cố định để mọi người trong trại ghi giống nhau.
| Cột | Ghi thế nào | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Ngày, mã thùng | Ngày kiểm và mã | Gốc của mọi so sánh |
| Cửa tổ | Đông, vừa, thưa | Dấu hiệu sức đàn dễ thấy nhất mà không cần mở thùng |
| Cân nặng | Số đọc nếu có cân | Theo dõi tích mật mà không phải mở thùng |
| Mở thùng hay không | Có hoặc không, mở tầng nào | Biết đàn bị làm phiền bao nhiêu lần |
| Ấu trùng, mật, phấn | Nhiều, ít, không thấy | Chỉ ghi khi có mở |
| Địch hại | Kiến, ruồi, khác; mức độ | Phát hiện điểm đặt có vấn đề |
| Việc đã làm | Bịt khe, chặn kiến, thu, tách | Nối việc làm với kết quả sau đó |
| Ghi chú ngắn | Một câu | Những gì không vừa ô nào |
Một dòng như vậy mất chưa tới một phút. Cái sai hay gặp là chỉ ghi khi có chuyện; như vậy sổ chỉ toàn tin xấu và không so được với lúc bình thường.
Sổ thu mật và sổ nhân đàn
Hai sổ này gắn trực tiếp với tiền: một bên là sản phẩm bán ra, một bên là tài sản tăng thêm.
Sổ thu mật theo mẻ
Mỗi lần thu ghi: ngày, mã thùng, lượng mật thu, phần để lại ước tính, độ ẩm nếu có đo, cây đang nở quanh trại, mẻ đó đóng vào hũ nào. Mã mẻ nên ghi lên hũ để khi khách phản hồi, trại lần ngược được về thùng và ngày thu.
Từ sổ này trại biết sản lượng thật của từng thùng qua năm, mẻ nào hay bị chua thêm, mùa hoa nào cho mật khách thích. Cách thu để đàn không yếu đi có trong bài thu mật ong dú đúng cách.
Sổ nhân đàn
Ghi ngày tách, mã đàn mẹ, mã đàn con, vị trí đặt hai bên, thời tiết hôm tách, và các mốc theo dõi: ngày thấy ong mang phấn về, ngày thấy buồng ấu trùng mới, hoặc ngày ghi nhận thất bại. Sau vài lần, sổ cho biết tách vào tháng nào, từ đàn như thế nào thì tỷ lệ thành công cao ở trại mình.
Sổ sự cố và lịch hoa
Hai thứ này ít người ghi nhưng giải thích được nhiều nhất khi có chuyện:
- Sự cố: ngày, mã thùng hoặc điểm đặt, chuyện gì xảy ra (kiến tấn công, ruồi, thùng đổ, mưa dột, phun thuốc ở vườn gần), đã xử lý thế nào, kết quả sau một tuần.
- Thời tiết bất thường: đợt mưa dài, nắng gắt, gió mạnh, kèm ngày bắt đầu và kết thúc.
- Lịch hoa: đầu mỗi tháng đi quanh mỗi điểm đặt, ghi cây nào đang nở, nở rộ hay lác đác.
- Lịch phun thuốc của vườn xung quanh nếu chủ vườn cho biết.
Sau một năm, đặt lịch hoa cạnh sổ thu mật và sổ sự cố, trại sẽ thấy những mối liên hệ mà trí nhớ không giữ được: đàn yếu đi sau đợt nắng nào, tháng nào thiếu hoa, điểm nào hay bị kiến.
Sổ thu chi
Ghi mọi khoản chi của trại vào một chỗ, kể cả những khoản nhỏ như băng dính, xăng xe đi trại, phí gửi hàng. Khoản nào gắn riêng với một thùng như thay thùng hỏng thì ghi kèm mã thùng. Khoản thu ghi theo kênh: bán lẻ, bán đại lý, bán đàn giống.
Ghi thêm số giờ làm cho trại mỗi tuần, của chủ trại và người phụ. Đây là dòng người nuôi hay bỏ qua nhất, nhưng không có nó thì không biết trại có đang trả công cho mình hay không. Cách dùng sổ thu chi để tính lãi lỗ từng thùng có trong bài tính lãi lỗ từng thùng ong dú trong một năm.
Đọc sổ để ra quyết định
Sổ chỉ có giá trị khi được đọc. Mỗi quý ngồi một buổi, đặt các câu hỏi dưới đây và trả lời bằng cột tương ứng:
| Câu hỏi | Nhìn vào đâu | Quyết định có thể đưa ra |
|---|---|---|
| Thùng nào nên làm đàn mẹ khi nhân đàn? | Sổ thu mật nhiều năm, phiếu kiểm ít sự cố | Chọn các thùng cho mật đều, ít bị địch hại |
| Thùng nào nên thôi đầu tư công? | Sản lượng thấp nhiều mùa, cửa tổ thưa kéo dài | Ghép, đổi chỗ hoặc dừng |
| Điểm đặt nào có vấn đề? | Sổ sự cố theo điểm, lịch hoa | Giảm số thùng, chặn kiến kỹ hơn, tìm điểm khác |
| Nên thu vào tháng nào? | Lịch hoa cạnh sổ thu mật | Đặt lịch thu sau đợt hoa rộ |
| Tháng nào nên tách đàn? | Sổ nhân đàn: tỷ lệ thành công theo tháng | Dồn việc tách vào tháng thành công cao |
| Giá bán có đủ bù chi phí không? | Sổ thu chi, sổ thu mật | Giữ, điều chỉnh giá hoặc đổi kênh bán |
Mỗi lần đọc sổ ghi lại hai ba quyết định đã đưa ra và lý do. Mùa sau mở ra xem quyết định đó đúng hay sai; đó là cách trại học từ chính mình.
Ghi tay hay ghi trên điện thoại
Không có cách nào đúng cho mọi trại. Chọn theo thói quen của người ghi, miễn là ghi đều:
Sổ giấy. Dễ mang ra trại, không lo hết pin, ai cũng ghi được. Nhược điểm là khó tổng hợp; cuối tháng nên chép số liệu chính sang bảng tính.
Bảng tính trên điện thoại. Tổng hợp nhanh, lọc theo mã thùng dễ. Nhược điểm là tay dính mật, đeo găng thì khó ghi ngay tại thùng. Nhiều người ghi nhanh bằng giấy ở trại rồi nhập lại buổi tối.
Chụp ảnh khi mở thùng. Ảnh khu tổ chụp từ cùng một góc qua các lần kiểm giúp so sánh sức đàn rất rõ. Đặt tên ảnh theo mã thùng và ngày.
Những cái sai hay gặp với sổ trại
Sổ bỏ dở thường vì một trong mấy lý do sau:
- Mẫu sổ quá nhiều cột, ghi mất thời gian nên bỏ sau vài tuần.
- Mỗi người ghi một kiểu, cùng một chữ “yếu” mà mỗi người hiểu khác.
- Chỉ ghi khi có chuyện, không ghi lúc bình thường.
- Ghi nhưng không bao giờ đọc lại.
- Ghi lượng mật mà không ghi ngày thu và mã thùng, nên không lần ngược được.
Cái không cần làm: không cần phần mềm quản lý trại đắt tiền hay mẫu sổ hàng chục cột. Năm phần trong bài này, mỗi phần vài cột, ghi đều trong hai mùa là đủ để trại vài chục thùng ra quyết định tốt hơn hẳn.
Mẫu sổ trại và cách đọc số liệu để lên kế hoạch mùa vụ được hướng dẫn chi tiết trong khoá Nuôi ong dú bứt phá của Grenada Academy, phần Tăng mật, nhân đàn, phát triển trại.
Câu hỏi thường gặp
Sổ ghi chép trại ong dú cần những phần nào?
Năm phần chính: phiếu kiểm từng thùng theo mã, sổ thu mật theo mẻ, sổ nhân đàn, sổ sự cố kèm lịch hoa và thời tiết, và sổ thu chi có ghi giờ công. Mỗi phần chỉ cần vài cột ghi đều.
Có cần cân thùng ong dú không?
Không bắt buộc nhưng rất hữu ích. Cân thùng định kỳ cho biết đàn có đang tích mật hay không mà không phải mở thùng, giúp quyết định thời điểm thu và phát hiện sớm đàn yếu.
Đánh mã thùng ong dú thế nào cho dễ quản lý?
Dùng mã ngắn gồm điểm đặt và số thứ tự, viết bằng sơn hoặc khắc lên thân thùng. Đàn con nhận mã mới và sổ ghi rõ đàn mẹ của nó.
Bao lâu thì nên đọc lại sổ trại ong một lần?
Mỗi quý một lần là hợp lý, cộng thêm một lần cuối năm để tính lãi lỗ. Mỗi lần đọc nên ghi lại vài quyết định và lý do để mùa sau kiểm tra lại.
Nên ghi sổ trại ong bằng giấy hay điện thoại?
Cách nào cũng được miễn ghi đều. Nhiều người ghi nhanh bằng giấy tại trại vì tay dính mật, rồi nhập lại vào bảng tính buổi tối để tổng hợp.
Vì sao ghi sổ rồi mà vẫn không ra quyết định được?
Thường do sổ thiếu ngày và mã thùng, mỗi người ghi một kiểu, hoặc chỉ ghi khi có chuyện. Dùng một mẫu cố định, ghi cả lúc bình thường và đọc lại định kỳ.