Muốn chuyển từ người giảng sang người gợi mở, giáo viên mầm non nên bắt đầu từ một hoạt động mỗi ngày: bày vật liệu trước mặt trẻ, nói ít hơn một nửa so với thường lệ, hỏi một câu mở rồi chờ trẻ nghĩ. Đổi thói quen nói của chính mình trước, giáo án đổi sau.
Nhiều cô giáo nghe “dạy theo hướng gợi mở” thì nghĩ phải soạn lại toàn bộ kế hoạch, mua thêm đồ dùng, học thêm một phương pháp mới. Thật ra phần khó nhất lại nằm ở những thói quen rất nhỏ: thói quen giải thích trước khi trẻ kịp nhìn, thói quen trả lời thay khi trẻ im lặng, thói quen sửa ngay khi trẻ làm khác mẫu. Bài này đi qua thứ tự đổi từng thói quen ấy trên lớp thật.
Người giảng và người gợi mở khác nhau ở đâu trên lớp thật
Khác biệt không nằm ở chỗ ai nói nhiều hay ít, mà ở chỗ ai đang làm phần suy nghĩ. Đặt cạnh nhau trong cùng một tình huống sẽ thấy rõ:
| Tình huống | Người giảng thường làm | Người gợi mở thường làm |
|---|---|---|
| Mở đầu hoạt động về nam châm | Giới thiệu nam châm hút sắt, cho trẻ nhắc lại | Đặt khay đồ vật lẫn lộn và vài thanh nam châm, hỏi “các con thử xem cái nào dính” |
| Trẻ xếp tháp bị đổ | Chỉ cho trẻ đặt khối to ở dưới | Hỏi “lần này đổ ở chỗ nào”, để trẻ thử lại |
| Trẻ vẽ con mèo màu xanh | Nhắc mèo thường màu vàng, màu đen | Hỏi trẻ về con mèo của bạn ấy, ghi lại câu chuyện |
| Cả nhóm im lặng sau câu hỏi | Tự trả lời để giờ học đi tiếp | Chờ thêm, nhắc lại câu hỏi bằng vật thật |
| Kết thúc hoạt động | Tổng kết điều trẻ cần nhớ | Mời vài trẻ kể mình đã làm gì, thấy gì |
Cột bên phải không có nghĩa là giáo viên đứng ngoài. Giáo viên vẫn chọn vật liệu, đặt câu hỏi, giữ an toàn và quyết định khi nào chuyển hoạt động. Chỉ có điều phần “phát hiện ra” được để lại cho trẻ.
Vì sao giáo viên giỏi lại hay giảng nhiều
Giảng nhiều thường không phải do lười đổi mới. Phần lớn là do áp lực rất thật: giờ học có thời lượng, có người dự giờ, có phụ huynh hỏi “hôm nay con học được gì”. Giảng là cách nhanh nhất để chắc rằng nội dung đã được “đưa” tới trẻ, và một giáo viên có trách nhiệm dễ chọn cách chắc ăn ấy.
Thêm nữa, nhiều cô được đào tạo và dự giờ theo mẫu hoạt động có phần giới thiệu, phần cung cấp kiến thức, phần củng cố. Mẫu đó quen tay tới mức im lặng mười giây giữa giờ cũng thấy như mình đang bỏ lớp.
Hiểu điều này để không tự trách và cũng để thấy cần thay đổi chỗ nào. Không phải bỏ hết mẫu cũ, mà là đổi trọng tâm: thời gian của giáo viên chuyển từ nói sang chuẩn bị, quan sát và hỏi. Những gì trẻ tự tìm ra thường được trẻ nhớ và kể lại ở nhà, và đó cũng là câu trả lời tốt nhất cho câu hỏi của phụ huynh.
Bắt đầu từ một hoạt động, không phải cả ngày
Đổi cả ngày cùng lúc sẽ mệt và dễ bỏ cuộc sau một tuần. Thứ tự dưới đây đi chậm nhưng bền:
- Chọn một hoạt động dễ đổi nhất. Thường là hoạt động khám phá hoặc giờ chơi ở góc, nơi không có đáp án duy nhất. Tránh bắt đầu bằng giờ làm quen với chữ cái hay toán, nơi áp lực “phải đúng” cao hơn.
- Viết sẵn đúng một câu mở đầu. Thay cho phần giới thiệu dài, chỉ chuẩn bị một câu như “Hôm nay cô có mấy thứ lạ, các con thử xem chúng làm được gì”.
- Bày vật liệu đủ cho trẻ chạm vào ngay. Mỗi trẻ hoặc mỗi cặp có đồ của mình, không phải xếp hàng chờ lên bảng.
- Giới hạn lượt nói của mình. Trong mười phút đầu, chỉ cho phép mình nói khi trẻ hỏi, khi có nguy hiểm, hoặc để nhắc lại lời trẻ.
- Ghi lại hai ba câu trẻ nói. Đây là nguyên liệu cho phần chia sẻ cuối giờ và cho buổi rút kinh nghiệm.
- Giữ nguyên hoạt động ấy khoảng hai tuần trước khi đổi thêm hoạt động thứ hai. Trẻ cũng cần thời gian để quen với việc cô không đưa đáp án.
Sau hai tuần, phần lớn giáo viên thấy mình đã tự nhiên nói ít đi ở cả những giờ khác. Thói quen lời nói lan sang chứ không cần ép.
Ba thói quen lời nói cần đổi trước tiên
Ba thói quen này không tốn đồng nào và dùng được ở mọi hoạt động. Chúng cũng là ba điều người dự giờ nhìn thấy rõ nhất khi đánh giá một giờ dạy theo hướng gợi mở.
Chờ sau khi hỏi
Sau một câu hỏi, đếm thầm tới năm, có khi tới mười, trước khi nói tiếp. Khoảng im lặng này là lúc trẻ đang nghĩ, không phải lúc lớp bị hẫng. Trẻ nhỏ cần thời gian để tìm từ, nhất là trẻ ít nói.
Nếu sau đó trẻ vẫn chưa trả lời, đừng hỏi câu khác ngay. Chỉ vào vật liệu và hỏi lại ngắn hơn: “Cái này thì sao con?”
Nhắc lại lời trẻ thay vì khen
Khi trẻ nói “cái thìa dính, cái muỗng nhựa không dính”, thay vì “giỏi lắm”, hãy nhắc lại: “À, con thấy cái thìa sắt dính vào nam châm, còn cái nhựa thì không.” Trẻ biết mình được nghe, các bạn khác nghe thêm một lần, và cô vừa gắn thêm từ mới vào câu của trẻ.
Trả câu hỏi về cho trẻ
Trẻ hỏi “cô ơi sao nó không dính?” là thời điểm vàng, và phản xạ tự nhiên là trả lời ngay. Thử hỏi lại: “Con thấy cái dính và cái không dính khác nhau chỗ nào?” Nếu trẻ thật sự bế tắc sau vài lần thử, lúc đó mới gợi thêm một manh mối nhỏ, không đưa cả đáp án.
Chuẩn bị vật liệu thay cho chuẩn bị bài giảng
Khi bớt nói, phần chuẩn bị chuyển sang vật liệu. Một khay đồ tốt quan trọng hơn một bài giới thiệu hay. Vật liệu tốt thường có ba đặc điểm: trẻ dùng được theo nhiều cách, có chỗ để so sánh (to và nhỏ, nặng và nhẹ, chìm và nổi), và có ít nhất một thứ gây bất ngờ.
Ví dụ với hoạt động về nước, thay vì kể “vật nặng thì chìm, vật nhẹ thì nổi”, cô chuẩn bị một chậu nước, một quả chanh, một viên sỏi nhỏ, một nắp chai, một chiếc chìa khoá và một quả táo to. Quả táo to mà nổi, viên sỏi nhỏ mà chìm, chính chỗ trái với dự đoán ấy làm trẻ phải nghĩ.
Không cần đồ đắt tiền. Đồ tái chế, lá cây, hạt, vải vụn, hộp giấy thường cho nhiều câu hỏi hơn đồ chơi đúc sẵn một chức năng. Cái cần là thời gian thử trước: cô tự làm thử hoạt động một lần, để biết chỗ nào trẻ dễ bất ngờ, chỗ nào có thể nguy hiểm.
Khi nào vẫn phải nói thẳng, chỉ dẫn rõ
Người gợi mở giỏi không phải người không bao giờ chỉ dẫn. Họ biết rõ lúc nào nên đứng lùi lại và lúc nào phải bước lên.
Khi liên quan an toàn. Kéo, nước nóng, vật nhỏ trẻ có thể nuốt, chỗ cao có thể ngã: nói thẳng, ngắn, làm mẫu, không hỏi “con nghĩ sao”.
Khi dạy một kỹ thuật. Cầm kéo, cầm bút, rót nước từ bình sang cốc là kỹ năng cần làm mẫu chậm rồi cho trẻ tập. Gợi mở nằm ở chỗ trẻ dùng kỹ năng ấy để làm gì, không nằm ở việc để trẻ tự đoán cách cầm kéo.
Khi là nề nếp chung. Cất đồ về chỗ cũ, chờ lượt, rửa tay trước khi ăn là thoả thuận của lớp. Có thể bàn với trẻ vì sao cần, nhưng không để mỗi lần thành một cuộc thảo luận.
Khi trẻ bế tắc quá lâu. Trẻ thử nhiều lần không được và bắt đầu cáu, bỏ đi, là dấu hiệu cần gợi thêm. Gợi mở không có nghĩa là để trẻ thất bại mãi.
Những sai lầm hay gặp trong tháng đầu
Đây là những chỗ nhiều cô vấp khi mới đổi cách dạy, và cách nhận ra:
- Hỏi câu mở nhưng chờ một đáp án cô đã nghĩ sẵn. Trẻ trả lời khác là cô hỏi tiếp tới khi ra đúng ý mình. Trẻ nhanh chóng học được rằng đây vẫn là trò đoán ý cô.
- Bày vật liệu rồi đứng xa quá. Gợi mở cần cô ở gần, ngồi ngang tầm trẻ, quan sát và nghe. Đứng ở bàn giáo viên thì không biết trẻ đang nghĩ gì để hỏi tiếp.
- Bỏ hẳn phần chia sẻ cuối giờ. Không có phần trẻ kể lại, những gì trẻ tìm ra dễ trôi mất. Phần chia sẻ chính là chỗ cô nối các phát hiện rời rạc lại với nhau.
- Đổi quá nhiều thứ cùng lúc. Đổi lịch, đổi góc lớp, đổi cách hỏi trong cùng một tuần làm trẻ rối, và lớp lộn xộn làm cô quay về cách cũ.
- So sánh với lớp khác. Mỗi lớp có trẻ khác nhau. Lớp có nhiều trẻ ba tuổi sẽ cần nhiều chỉ dẫn hơn lớp năm tuổi, và điều đó bình thường.
Tự kiểm sau hai tuần
Cuối tuần thứ hai, trả lời thật lòng mấy câu dưới đây, tốt nhất là ghi ra giấy:
- Trong hoạt động đã chọn, mình còn tự trả lời thay trẻ bao nhiêu lần?
- Mình có ghi được ít nhất vài câu nói nguyên văn của trẻ mỗi buổi không?
- Có trẻ nào trước đây ít nói mà giờ bắt đầu lên tiếng trong hoạt động này không?
- Phần chia sẻ cuối giờ có trẻ nào kể điều mà cô chưa từng dạy không?
- Mình có thấy mệt hơn hay nhẹ hơn so với lúc giảng?
Nếu muốn đào sâu cách đặt câu hỏi, có thể đọc thêm cách đặt câu hỏi mở cho trẻ trong giờ hoạt động góc. Và để những câu trả lời trên thành thói quen đều đặn, xem cách tự rút kinh nghiệm giờ dạy sau mỗi ngày.
Vai người hướng dẫn trên lớp là một phần trong khoá Phương pháp giáo dục mầm non Global Nexus của Grenada Academy, nơi từng thói quen này được tập qua tình huống lớp học cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Dạy theo hướng gợi mở có nghĩa là giáo viên không giảng gì cả?
Không. Giáo viên vẫn chỉ dẫn rõ khi liên quan an toàn, khi dạy kỹ thuật như cầm kéo hay rót nước, và khi trẻ bế tắc quá lâu. Điểm khác là phần phát hiện, so sánh, rút ra điều mới được để trẻ tự làm.
Giáo viên mầm non nên bắt đầu đổi cách dạy từ hoạt động nào?
Nên bắt đầu từ hoạt động khám phá hoặc giờ chơi ở góc, nơi không có một đáp án duy nhất. Giữ một hoạt động ấy khoảng hai tuần rồi mới đổi thêm hoạt động khác để cả cô và trẻ kịp quen.
Hỏi xong mà trẻ im lặng thì giáo viên nên làm gì?
Chờ thêm vài giây, rồi chỉ vào vật liệu và hỏi lại ngắn hơn. Đừng vội tự trả lời hay chuyển sang câu hỏi khác, vì trẻ nhỏ cần thời gian tìm từ để diễn đạt điều mình nghĩ.
Làm sao để phụ huynh biết con học được gì khi cô không giảng?
Ghi lại câu nói của trẻ và chụp ảnh sản phẩm trong giờ, gửi kèm một dòng mô tả trẻ đã thử gì, phát hiện gì. Trẻ tự tìm ra thường cũng tự kể lại ở nhà, đó là bằng chứng rõ nhất.
Lớp đông trẻ có dạy gợi mở được không?
Được, nhưng nên chia nhóm nhỏ và bày vật liệu đủ cho từng nhóm để trẻ không phải chờ lượt. Giáo viên ngồi với một nhóm, giáo viên phụ theo dõi các nhóm còn lại, rồi đổi nhóm sau mỗi lượt.
Bao lâu thì giáo viên quen được cách dạy gợi mở?
Thường vài tuần đầu là khó nhất vì phải kìm thói quen giải thích. Nếu đổi từng hoạt động một và tự rút kinh nghiệm đều, nhiều giáo viên thấy lời nói của mình thay đổi rõ sau khoảng một tháng.