Trường mầm non nhỏ nên chọn hướng mà đội ngũ hiện có làm được mỗi ngày: Montessori hợp khi có người được đào tạo bài bản và ngân sách giáo cụ; Reggio Emilia hợp khi giáo viên giỏi quan sát và ghi chép; STEAM hợp làm mảng nội dung lồng vào một khung chính, ít khi đứng một mình được.
Trường hai ba lớp có những giới hạn mà trường lớn không có: phòng chật, một giáo viên nghỉ là cả trường xoay ca, mỗi khoản chi đều thấy rõ. Nhưng trường nhỏ cũng có lợi thế: chủ trường nhìn thấy từng lớp mỗi ngày, đổi một thói quen chỉ cần một buổi họp. Phần dưới so ba hướng theo đúng những điều kiện ấy.
Mỗi hướng thật ra là gì
Trước khi so, cần nói rõ ba cái tên này không cùng loại. Đặt chúng ngang hàng là nguồn gốc của nhiều quyết định lệch.
Montessori
Một hệ thống có từ đầu thế kỷ 20, xoay quanh môi trường chuẩn bị sẵn và giáo cụ có trình tự. Giáo viên được đào tạo để giới thiệu giáo cụ cho từng trẻ rồi lùi lại quan sát. Điểm mạnh là rõ ràng, dễ đào tạo theo chuẩn; điểm nặng là đầu tư giáo cụ và đào tạo ban đầu.
Reggio Emilia
Cách tiếp cận hình thành ở thành phố Reggio Emilia miền bắc nước Ý sau Chiến tranh thế giới thứ hai, gắn với nhà giáo dục Loris Malaguzzi. Việc học đi theo dự án nảy ra từ điều trẻ tò mò; trẻ được diễn đạt bằng nhiều cách — vẽ, nặn, xếp, kể, dựng; giáo viên ghi chép lại quá trình bằng ảnh và lời trẻ nói. Reggio không có bộ giáo cụ riêng và không có chương trình đóng gói sẵn.
STEAM
Là cách gọi gộp năm mảng khoa học, công nghệ, kỹ thuật, nghệ thuật và toán. Ở mầm non, STEAM là một hướng nội dung — cho trẻ đo, thử, dựng, sửa, vẽ — hơn là một phương pháp trọn vẹn quy định cả nhịp một ngày. Vì vậy trường hay dùng STEAM như một mảng trong chương trình chứ ít khi lấy làm khung chính.
So ba hướng theo điều kiện của trường nhỏ
Mức “dễ” hay “khó” trong bảng là so tương đối giữa ba hướng, áp cho trường hai đến bốn lớp:
| Điều kiện | Montessori | Reggio Emilia | STEAM |
|---|---|---|---|
| Diện tích lớp chật | Khó vì cần kệ thấp và chỗ trải thảm làm việc | Vừa, nhưng cần chỗ để sản phẩm dự án dở dang | Dễ, có thể làm ở bàn hoặc sân |
| Ngân sách đồ dùng hạn chế | Khó, giáo cụ chuẩn tốn kém | Dễ, dùng vật liệu tái chế và tự nhiên | Vừa, tránh được nếu không mua bộ lắp ráp đắt tiền |
| Giáo viên chưa qua đào tạo riêng | Khó, cần khoá bài bản | Khó, cần tay nghề quan sát và ghi chép | Vừa, học dần theo từng hoạt động |
| Phụ huynh muốn thấy con học được gì | Dễ giải thích vì có giáo cụ nhìn thấy | Khó giải thích nếu không có ghi chép tốt | Dễ giải thích qua sản phẩm trẻ làm |
| Nguy cơ làm hình thức | Mua giáo cụ bày kệ mà không dạy đúng cách | Chụp ảnh đẹp mà dự án do cô quyết hết | Mua bộ đồ chơi lắp ráp rồi gọi là STEAM |
Không có ô nào toàn “dễ”. Trường nhỏ chọn hướng nào cũng phải chấp nhận một chỗ khó, và câu hỏi là chỗ khó nào trường mình chịu được.
Khi nào trường nhỏ hợp với Montessori
Có ít nhất một người được đào tạo bài bản. Người này làm hạt nhân, dự giờ và kèm các giáo viên còn lại. Không có người như vậy thì giáo cụ dễ thành đồ trang trí.
Chấp nhận mua giáo cụ dần. Trường nhỏ không cần đủ bộ ngay. Bắt đầu với vùng thực hành cuộc sống — rót nước, gắp, cài khuy, lau bàn — vốn rẻ và làm được bằng đồ thật trong nhà.
Lớp ghép tuổi là lợi thế. Trường nhỏ thường phải ghép tuổi vì thiếu trẻ. Với Montessori, đây lại là cách tổ chức tự nhiên, không phải chỗ yếu.
Khi nào trường nhỏ hợp với Reggio Emilia
Giáo viên thích quan sát và ghi chép. Linh hồn của Reggio là ghi lại lời trẻ, ảnh quá trình, rồi dựa vào đó quyết định bước tiếp theo của dự án. Giáo viên không thích viết sẽ thấy nặng nề.
Có chỗ cho việc dở dang. Một dự án dựng mô hình khu phố có thể kéo dài ba tuần. Trường phải có góc để nguyên đồ đang làm mà không phải dọn mỗi chiều.
Phụ huynh sẵn lòng nghe giải thích. Reggio không có giáo cụ hay bài tập mang về để phụ huynh nhìn thấy ngay. Trường phải chủ động kể lại quá trình học của trẻ qua ghi chép.
Khi nào STEAM là lựa chọn hợp lý
Làm mảng nội dung trong một khung chính. Ví dụ trường theo khung năm trụ cột hoặc theo chương trình khung của Bộ, rồi mỗi tuần có một hai hoạt động đo, thử, dựng.
Có giáo viên tò mò về khoa học đời thường. Nước chảy đi đâu, vì sao cầu giấy sập, bóng dài hay ngắn lúc nào trong ngày — người dẫn dắt tò mò thì hoạt động mới sống.
Không nhầm STEAM với đồ chơi đắt tiền. Ống hút, que kem, băng dính, chai nhựa làm được phần lớn hoạt động STEAM ở tuổi này.
Phối nhiều hướng mà không rối
Phần lớn trường nhỏ cuối cùng sẽ phối. Phối có trật tự thì được, phối tuỳ hứng thì đội ngũ rối và phụ huynh không hiểu trường theo hướng gì. Thứ tự gợi ý:
- Chọn một khung chính quy định nhịp một ngày và vai giáo viên. Khung này là thứ được nói với phụ huynh.
- Mượn từ hướng khác từng cách làm cụ thể, có tên rõ: góc thực hành cuộc sống của Montessori, cách ghi chép dự án của Reggio, hoạt động thử nghiệm kiểu STEAM.
- Ghi rõ trong chương trình mỗi cách làm mượn về nằm ở giờ nào trong ngày, lớp nào, ai phụ trách.
- Mỗi học kỳ chỉ thêm một cách làm mới. Thêm ba thứ cùng lúc thì không biết thứ nào có tác dụng.
Phối kiểu này cũng là cách nhiều trường dùng khung năm trụ cột: khung giữ nhịp, các cách làm mượn về được soi xem đang nuôi trụ cột nào. Chi tiết so với Montessori ở bài Global Nexus khác Montessori ở những điểm nào.
Sai lầm hay gặp ở trường nhỏ
Những sai lầm dưới đây đều tốn tiền và tốn lòng tin của phụ huynh:
- Ghi cả ba tên lên biển hiệu để không mất phụ huynh nào. Kết quả là không phụ huynh nào hiểu trường khác ở đâu, chuyện được bàn kỹ ở bài vì sao gắn nhãn phương pháp mà phụ huynh không thấy khác.
- Dồn tiền mua một phòng giáo cụ đẹp trong khi lương giáo viên không giữ được người. Người đi, giáo cụ nằm đó.
- Học vài buổi về Reggio rồi để trẻ tự do theo hứng thú mà không ai ghi chép, không ai dẫn dự án đi tiếp.
- Mua bộ lắp ráp có động cơ cho trẻ ba tuổi, cô phải làm hộ gần hết, trẻ chỉ bấm nút.
Chạy thử một lớp trong tám tuần trước khi quyết
Trường nhỏ có lợi thế là thử được rẻ. Thay vì đổi cả trường, chọn một lớp có giáo viên vững nhất và làm như sau:
- Tuần một: ghi lại lịch một ngày hiện tại của lớp và chụp vài góc lớp làm mốc.
- Tuần hai: đổi một khung giờ trong ngày theo hướng định thử, ví dụ một giờ làm việc tự chọn buổi sáng.
- Tuần ba đến sáu: giữ khung giờ đó đều đặn, giáo viên ghi mỗi ngày hai ba dòng về điều trẻ làm.
- Tuần bảy: mời vài phụ huynh vào dự một buổi sáng, hỏi họ thấy gì.
- Tuần tám: tổ chuyên môn đọc lại ghi chép, so với mốc tuần một, rồi quyết định mở rộng, chỉnh hay dừng.
Tám tuần không đủ để thấy trẻ tiến bộ nhiều, nhưng đủ để thấy giáo viên có làm được nhịp mới hay không và phụ huynh phản ứng ra sao. Với trường nhỏ, đó là hai điều quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Trường mầm non nhỏ có nên theo Montessori không?
Nên khi trường có ít nhất một người được đào tạo bài bản và chấp nhận mua giáo cụ dần. Nếu không có người giữ chuyên môn, giáo cụ dễ thành đồ trang trí và tốn tiền.
Reggio Emilia có phù hợp với lớp đông trẻ không?
Khó hơn, vì Reggio cần giáo viên quan sát và ghi chép kỹ từng nhóm nhỏ. Lớp đông thì nên chia nhóm dự án luân phiên và có thêm người hỗ trợ ghi chép.
STEAM có phải là một phương pháp giáo dục mầm non không?
Ở mầm non, STEAM là một hướng nội dung gồm khoa học, công nghệ, kỹ thuật, nghệ thuật và toán hơn là một phương pháp quy định cả nhịp một ngày. Trường thường lồng STEAM vào một khung chính.
Có nên kết hợp Montessori và STEAM không?
Được, nếu một hướng làm khung chính và hướng kia là mảng hoạt động có giờ, có người phụ trách rõ ràng. Tránh ghi cả hai lên biển hiệu khi đội ngũ chưa làm được cả hai.
Làm STEAM cho trẻ mầm non có cần mua bộ đồ chơi đắt tiền không?
Không cần. Ống hút, que kem, băng dính, chai nhựa, nước và cát đủ cho phần lớn hoạt động đo, thử, dựng ở tuổi mầm non. Thứ cần nhất là giáo viên biết đặt câu hỏi.
Thử một phương pháp mới trên một lớp mất bao lâu?
Khoảng tám tuần là đủ để thấy giáo viên có làm được nhịp mới hay không và phụ huynh phản ứng thế nào. Muốn thấy tiến bộ rõ ở trẻ thì cần lâu hơn.