Muốn biến triết lý thành bài học, hãy đi qua bốn tầng: viết câu triết lý, chuyển nó thành hành vi cụ thể mong thấy ở trẻ, chuyển tiếp thành việc giáo viên làm và lời giáo viên nói, rồi mới thiết kế hoạt động có đồ dùng, thời lượng và câu hỏi. Phần lớn trường bỏ qua hai tầng giữa.
Hầu như trường mầm non nào cũng có một câu triết lý đẹp: “lấy trẻ làm trung tâm”, “mỗi trẻ là một cá thể riêng biệt”, “học mà chơi, chơi mà học”. Đi dự giờ thì thấy câu ấy ít khi hiện ra trong lớp. Không phải vì giáo viên không đồng ý, mà vì chưa ai chỉ cho họ câu ấy nghĩa là sáng mai làm gì khác. Bài này là cách chỉ.
Vì sao triết lý hay nằm yên trên tường
Câu triết lý được viết bởi chủ trường hoặc ban giám hiệu, thường trong lúc chuẩn bị mở trường hay làm hồ sơ. Giáo viên đọc nó trong buổi họp đầu năm, gật đầu, rồi quay về lớp dạy theo cách mình đã quen. Không ai sai cả; chỉ là giữa câu chữ và việc làm hằng ngày thiếu một cây cầu.
Cây cầu ấy không tự có. Một câu như “tôn trọng nhịp riêng của trẻ” có thể hiểu theo mười cách. Giáo viên A nghĩ là để trẻ ăn chậm cũng được; giáo viên B nghĩ là không ép trẻ ngủ trưa; giáo viên C thấy câu đó chẳng liên quan gì đến giờ hoạt động góc. Khi mỗi người hiểu một kiểu, trường không có văn hoá chung mà chỉ có những lớp học riêng lẻ.
Việc của tổ chuyên môn là thu hẹp mười cách hiểu ấy về vài hành vi cụ thể mà cả trường cùng nhìn thấy được.
Bốn tầng từ câu chữ xuống lớp học
Lấy câu “trẻ là người học chủ động” làm ví dụ, đi qua đủ bốn tầng:
| Tầng | Câu hỏi cần trả lời | Ví dụ |
|---|---|---|
| 1. Triết lý | Trường tin điều gì về trẻ và về việc học? | Trẻ là người học chủ động |
| 2. Hành vi ở trẻ | Nếu điều đó đúng ở trường mình, ta sẽ thấy trẻ làm gì? | Trẻ tự chọn góc chơi; tự lấy và cất đồ; đặt câu hỏi; thử lại khi làm hỏng |
| 3. Việc của giáo viên | Giáo viên phải làm gì và nói gì để những hành vi đó xảy ra? | Bày đồ ở kệ thấp; cho trẻ chọn trước khi giao việc; hỏi “con định làm gì tiếp?” thay vì chỉ dẫn từng bước |
| 4. Hoạt động cụ thể | Sáng thứ Ba lớp Chồi làm gì, bao lâu, với đồ gì? | Bốn mươi phút hoạt động góc tự chọn; mỗi trẻ đặt thẻ tên vào góc mình chọn; cuối giờ ba trẻ kể lại mình đã làm gì |
Tầng hai và ba là chỗ quyết định. Khi giáo viên đã thống nhất được “ta mong thấy trẻ làm gì” và “ta phải làm gì”, việc viết hoạt động ở tầng bốn trở nên dễ, và mỗi người viết vẫn ra những hoạt động cùng tinh thần.
Một ví dụ đi trọn từ đầu tới cuối
Ví dụ dưới đây lấy từ giờ sinh hoạt chứ không phải giờ học, vì triết lý thật thường lộ ra rõ nhất ở những giờ ấy.
Câu triết lý
“Tôn trọng nhịp riêng của từng trẻ.”
Hành vi mong thấy
Trẻ ăn xong trước được làm việc nhẹ nhàng thay vì ngồi chờ cả bàn; trẻ chưa muốn tham gia hoạt động nhóm được đứng xem trước rồi mới vào; trẻ đang làm dở một công trình xếp khối được báo trước khi phải dọn.
Việc giáo viên làm
Chuẩn bị một kệ sách và đồ chơi tĩnh gần bàn ăn. Báo trước năm phút trước mỗi lần chuyển hoạt động. Dành một chỗ trên kệ cho “công trình đang làm dở” có đặt thẻ tên. Nói “Con cứ đứng xem, lúc nào con muốn thì vào với các bạn” thay vì kéo tay trẻ vào vòng tròn.
Hoạt động cụ thể
Giờ ăn sáng tự phục vụ: trẻ tự lấy bát, tự xúc lượng vừa đủ từ nồi nhỏ, ăn xong tự rửa bát ở chậu thấp, rồi chọn sách ở kệ gần đó. Giáo viên ngồi ăn cùng một bàn, trò chuyện, không giục.
Viết một hoạt động theo mẫu năm dòng
Khi tầng hai và ba đã rõ, giáo viên có thể viết mỗi hoạt động theo năm dòng. Ngắn nhưng đủ để người khác dạy thay được:
- Trẻ sẽ làm gì — một câu, bắt đầu bằng động từ: đong, phân loại, kể, dựng.
- Hoạt động nuôi điều gì trong triết lý — ghi hành vi ở tầng hai mà hoạt động hướng tới.
- Đồ dùng và chỗ — liệt kê thứ cần chuẩn bị, bày ở đâu, bao nhiêu phần.
- Ba câu hỏi của cô — một câu mở đầu, một câu khi trẻ đang làm, một câu khi kết thúc.
- Cô sẽ nhìn gì — một hai dấu hiệu cụ thể cần quan sát, để ghi vào sổ sau giờ.
Mẫu này cố ý không có dòng “mục tiêu kiến thức” đặt lên đầu. Không phải kiến thức không quan trọng, mà vì khi dòng đó đứng đầu, hoạt động hay bị kéo về cô giảng trò nghe.
Thay câu nói cũ bằng câu nói khớp triết lý
Triết lý hiện ra nhanh nhất qua lời giáo viên. Tổ chuyên môn có thể làm một bảng như dưới đây cho triết lý của trường mình và dán ở phòng giáo viên:
| Câu quen miệng | Câu thay thế | Vì sao |
|---|---|---|
| “Ngồi im nào cả lớp!” | “Cô cần các con nghe một điều quan trọng trong một phút.” | Nói lý do và thời lượng, trẻ dễ hợp tác hơn |
| “Sai rồi, làm lại đi.” | “Con thử nhìn lại chỗ này xem, có gì khác với lúc nãy không?” | Để trẻ tự tìm chỗ sai |
| “Giỏi quá!” | “Con đã thử ba cách mới xếp được cái tháp này.” | Khen quá trình, trẻ biết mình làm tốt ở đâu |
| “Ai xong trước được thưởng.” | “Xong rồi con cất đồ và chọn một việc ở kệ nhé.” | Tránh thi đua giữa trẻ |
| “Không được khóc.” | “Cô thấy con đang buồn. Con muốn ngồi với cô một lúc không?” | Gọi tên cảm xúc thay vì cấm |
Đổi câu nói khó hơn đổi đồ dùng, vì đó là thói quen nhiều năm. Mỗi tháng chỉ nên tập trung đổi hai ba câu.
Những chỗ hay hỏng
Viết tầng bốn trước tầng hai. Tổ chuyên môn lao vào soạn hoạt động hay mà chưa thống nhất hành vi mong thấy. Hoạt động hay nhưng mỗi cái kéo một hướng.
Một lần chuyển quá nhiều câu triết lý. Trường có sáu câu triết lý thì chọn một câu cho học kỳ này. Đi hết bốn tầng với một câu rồi mới sang câu khác.
Coi đây là việc của riêng tổ trưởng. Tầng hai và ba phải được cả giáo viên đứng lớp cùng bàn. Họ là người biết rõ nhất điều gì làm được trong một lớp hai lăm trẻ.
Không quay lại xem. Viết xong bảng bốn tầng rồi cất đi. Sau một tháng không ai còn nhớ hành vi mong thấy là gì.
Tự kiểm bằng năm phút dự giờ
Để biết triết lý đã xuống lớp chưa, không cần dự cả buổi. Đứng ở góc lớp năm phút vào một giờ bất kỳ và để ý:
- Có thấy ít nhất một hành vi ở tầng hai đang diễn ra không?
- Giáo viên vừa nói câu nào? Câu đó gần cột “câu quen miệng” hay cột “câu thay thế”?
- Đồ dùng đang bày có phục vụ hành vi mong thấy không, hay chỉ để trang trí?
- Nếu hỏi một trẻ “con đang làm gì đấy?”, trẻ trả lời được bằng lời của mình không?
Để soi hoạt động theo nhiều mặt phát triển một lúc, bài năm trụ cột trải nghiệm, kết nối, tư duy, cảm xúc, toàn cầu có cách soi lịch tuần đi kèm. Khoá Phương pháp giáo dục mầm non Global Nexus của Grenada Academy dùng chính quy trình bốn tầng này khi hướng dẫn trường dựng chương trình riêng.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để triết lý giáo dục của trường không chỉ nằm trên giấy?
Chuyển câu triết lý thành hành vi cụ thể mong thấy ở trẻ, rồi thành việc làm và lời nói của giáo viên, sau đó mới thiết kế hoạt động. Giáo viên đứng lớp cần tham gia bàn hai bước giữa.
Một trường nên có bao nhiêu câu triết lý?
Không có con số chuẩn, nhưng mỗi học kỳ chỉ nên đưa một câu xuống lớp qua đủ bốn tầng. Nhiều câu cùng lúc khiến đội ngũ không biết ưu tiên điều gì.
Giáo án theo triết lý trường khác giáo án thông thường ở đâu?
Giáo án kiểu này ghi rõ hoạt động nuôi hành vi nào trong triết lý, câu hỏi cô sẽ dùng và điều cô cần quan sát, thay vì chỉ đặt mục tiêu kiến thức lên đầu.
Giáo viên lâu năm không muốn đổi cách nói với trẻ thì sao?
Bắt đầu bằng hai ba câu thay thế mỗi tháng, giải thích vì sao đổi và để chính giáo viên thử rồi kể lại phản ứng của trẻ. Ép đổi hết một lúc thường gặp phản kháng.
Dự giờ bao lâu thì biết triết lý đã xuống lớp chưa?
Năm phút đứng quan sát ở một giờ bất kỳ đã cho nhiều thông tin: có thấy hành vi mong muốn ở trẻ không, giáo viên vừa nói câu gì, đồ dùng phục vụ việc gì.
Ai trong trường nên làm việc chuyển triết lý thành hoạt động?
Tổ chuyên môn dẫn dắt, nhưng giáo viên đứng lớp phải cùng bàn phần hành vi mong thấy và việc giáo viên làm, vì họ biết điều gì khả thi trong lớp đông trẻ.