Lớp mầm non ghép nhiều độ tuổi dạy được tốt khi giáo viên thôi coi cả lớp là một khối: dùng chung một chủ đề nhưng chia nhiệm vụ theo mức, để trẻ lớn có vai giúp đỡ mà không biến thành người trông em, và giữ những khoảng thời gian riêng cho từng nhóm tuổi trong ngày.
Nhiều trường tư thục nhỏ, nhóm lớp ở khu dân cư hay vùng ít trẻ buộc phải ghép trẻ từ hai tới năm tuổi trong cùng một phòng. Giáo viên thường thấy mình kẹt giữa hai đầu: dạy theo trẻ lớn thì trẻ nhỏ ngồi không, dạy theo trẻ nhỏ thì trẻ lớn chán. Bài này đi qua cách tổ chức để cả hai đầu cùng có việc vừa sức.
Lớp ghép khó ở đâu và có lợi ở đâu
Cái khó dễ thấy nhất là khoảng cách giữa các trẻ. Trẻ hai ba tuổi còn đang tập tự ăn, tự đi vệ sinh, chú ý được rất ngắn. Trẻ năm tuổi đã chơi được những trò có luật, ngồi được lâu hơn, hỏi những câu phức tạp. Một hoạt động chung cho tất cả gần như luôn lệch về một phía.
Nhưng lớp ghép cũng có những thứ lớp cùng tuổi khó có. Trẻ nhỏ học rất nhanh bằng cách nhìn trẻ lớn. Trẻ lớn có cơ hội làm người hướng dẫn, phải tự nói rõ điều mình biết, và tập kiên nhẫn với người nhỏ hơn. Lớp ghép cũng gần với một gia đình nhiều anh chị em hơn là một lớp học.
Chìa khoá là thiết kế để tận dụng phần lợi và giảm phần khó, thay vì cố biến lớp ghép thành một lớp đồng đều.
Một chủ đề, nhiều mức nhiệm vụ
Cách làm hiệu quả nhất là giữ chung một chủ đề cho cả lớp để trẻ cùng nói chuyện được với nhau, nhưng mỗi hoạt động có vài mức để trẻ chọn hoặc cô giao. Ví dụ với chủ đề hạt và cây:
| Hoạt động | Trẻ khoảng hai, ba tuổi | Trẻ khoảng bốn tuổi | Trẻ khoảng năm tuổi |
|---|---|---|---|
| Gieo hạt | Xúc đất vào chậu, ấn hạt to xuống đất | Gieo theo hàng, tưới nước đúng lượng | Gieo hai loại hạt, đoán loại nào mọc trước |
| Quan sát | Sờ, ngửi, nói tên hạt | So sánh hạt to và nhỏ, phân loại | Vẽ lại cây mỗi tuần, so sánh các bản vẽ |
| Kể chuyện | Nghe kể, chỉ hình | Kể lại theo tranh | Tự nghĩ đoạn kết khác cho câu chuyện |
| Toán | Đếm vài hạt, cho vào cốc | Đếm và so nhiều hơn, ít hơn | Đo chiều cao cây bằng khối, ghi lại bằng hình |
Trẻ không bị khoá cứng vào cột tuổi. Một trẻ bốn tuổi thích vẽ có thể làm phần vẽ lại cây của nhóm năm tuổi, một trẻ năm tuổi đang mệt có thể chọn phần dễ hơn. Cột là gợi ý cho cô chuẩn bị, không phải nhãn gắn lên trẻ.
Sắp xếp lịch ngày cho lớp ghép
Lịch của lớp ghép nên xen kẽ thời gian chung và thời gian theo nhóm tuổi. Một khung thường dùng:
- Thời gian chung: đón trẻ, hát, vận động ngoài trời, ăn, các dịp lễ của lớp. Đây là những hoạt động mà trẻ ở mọi tuổi cùng tham gia được, mỗi trẻ theo mức của mình.
- Chơi ở góc: trẻ tự chọn, nhiều mức vật liệu cùng có trên kệ. Đây là thời gian lớp ghép phát huy tốt nhất.
- Nhóm theo tuổi: một khoảng ngắn mỗi ngày cô ngồi riêng với một nhóm tuổi cho hoạt động cần hướng dẫn kỹ. Nhóm còn lại chơi tự do hoặc làm hoạt động quen với giáo viên phụ.
- Nghỉ trưa: trẻ nhỏ ngủ sớm và lâu hơn. Trẻ lớn đã thức có thể làm hoạt động yên tĩnh ở một góc riêng, xa chỗ trẻ nhỏ ngủ.
Điểm cần tránh là để thời gian ngồi nghe chung quá dài. Thứ trẻ lớn ngồi được thì trẻ nhỏ chưa ngồi được, nên phần chung cần ngắn và có vận động.
Trẻ lớn giúp trẻ nhỏ: làm sao cho đúng mức
Tận dụng trẻ lớn là điểm mạnh của lớp ghép, nhưng rất dễ đi quá. Trẻ năm tuổi bị giao trông em cả ngày sẽ mất thời gian học của chính mình và bắt đầu thấy phiền.
Giúp có thời hạn. Giao việc cụ thể: “Con chỉ cho em cách đeo giày trong lúc chuẩn bị ra sân.” Không giao chung chung “con trông em giúp cô”.
Trẻ lớn được quyền từ chối. Trẻ lớn đang say mê một việc của mình thì không bắt dừng để giúp em. Giúp đỡ là cơ hội, không phải nghĩa vụ.
Dạy trẻ lớn cách giúp. Giúp không phải làm hộ. Cô làm mẫu: “Con đừng cầm tay em cắt, con cầm giấy cho em cắt nhé.”
Ghi nhận cả hai phía. Khen trẻ lớn đã kiên nhẫn chỉ em, và khen trẻ nhỏ đã tự làm được. Không biến trẻ lớn thành người được khen còn trẻ nhỏ thành người được giúp.
Đổi người giúp. Không phải lúc nào cũng nhờ một trẻ lớn ngoan nhất. Mọi trẻ lớn đều cần có cơ hội, và trẻ ngoan nhất cũng cần thời gian chơi cho riêng mình.
Giữ thời gian riêng cho trẻ lớn trước khi vào lớp một
Phụ huynh của trẻ năm tuổi trong lớp ghép hay lo con không được chuẩn bị bằng trẻ học lớp năm tuổi riêng. Nỗi lo này có cơ sở nếu trẻ lớn luôn phải làm theo nhịp của trẻ nhỏ.
Chuẩn bị vào lớp một ở mầm non không phải là dạy trước chương trình lớp một, mà là những kỹ năng như ngồi tập trung một khoảng vừa phải, làm theo chỉ dẫn vài bước, cầm bút đúng, tự quản lý đồ dùng, chờ lượt và trình bày ý mình. Những kỹ năng này cần một khoảng thời gian riêng mỗi ngày với nhóm trẻ lớn, khi trẻ nhỏ đang ngủ hoặc đang chơi với giáo viên phụ.
Khi trao đổi với phụ huynh, nói rõ thời gian này có trong lịch của lớp, trẻ làm gì trong đó, và cho phụ huynh xem sản phẩm. Đó là câu trả lời thuyết phục hơn mọi lời hứa.
Góc lớp và đồ dùng cho nhiều độ tuổi
Môi trường lớp ghép cần chú ý thêm vài điều so với lớp cùng tuổi:
- An toàn cho trẻ nhỏ nhất. Hạt nhỏ, bi, đồ dễ nuốt của trẻ lớn cất trên kệ cao hơn hoặc trong hộp có nắp, chỉ dùng khi có cô ngồi cùng.
- Kệ có nhiều tầng mức độ. Tầng dưới là đồ dễ, khối to, ghép hình ít mảnh. Tầng trên là đồ phức tạp hơn. Trẻ nhỏ không bị cấm lên tầng trên, nhưng tự nhiên sẽ bắt đầu từ tầng dưới.
- Góc yên tĩnh cho trẻ lớn. Trẻ năm tuổi làm việc tập trung dễ bị em nhỏ chạy qua phá. Một góc có ranh giới rõ giúp bảo vệ công trình và sự tập trung của trẻ lớn.
- Chỗ cất sản phẩm dở dang. Trẻ lớn làm một dự án qua nhiều ngày cần một kệ riêng để công trình không bị dọn hay bị phá.
Cách chia vùng và kê kệ cho phòng học nói chung có trong bài sắp xếp góc lớp mầm non. Còn khi chia trẻ theo nhóm trong giờ, xem tổ chức hoạt động nhóm nhỏ.
Những sai hay gặp ở lớp ghép
Mấy kiểu tổ chức dưới đây làm lớp ghép mất đi điểm mạnh của nó:
- Soạn một giáo án cho cả lớp theo mức của trẻ ở giữa, cả hai đầu đều không vừa.
- Cho trẻ lớn làm nhiều bài tô, bài viết để “bù” cho việc học chung với em, thay vì cho trẻ những thử thách có ý nghĩa hơn.
- Tách hẳn hai nhóm suốt ngày, biến một lớp thành hai lớp nhỏ trong một phòng, mất đi cơ hội trẻ học từ nhau.
- Đánh giá trẻ nhỏ bằng thước đo của trẻ lớn, rồi lo lắng không cần thiết.
Theo dõi tiến bộ của từng trẻ
Trong lớp ghép, so sánh trẻ với nhau càng vô nghĩa, vì các em khác tuổi. Cái cần là so sánh mỗi trẻ với chính em vài tuần trước. Ghi chép quan sát theo vòng, đọc lại theo từng trẻ, cho thấy rõ em nào đang tiến, em nào đang cần thêm hỗ trợ.
Không chấm điểm, không xếp hạng trẻ trong lớp. Khi trao đổi với phụ huynh, nói về điều trẻ đã làm được và điều cô đang giúp trẻ tập tiếp. Cách ghi chép cụ thể xem thêm ở bài quan sát trẻ mầm non và ghi chép để dùng được.
Câu hỏi thường gặp
Lớp mầm non ghép nhiều độ tuổi có thiệt cho trẻ không?
Không nhất thiết. Nếu tổ chức tốt, trẻ nhỏ học nhanh qua việc nhìn trẻ lớn, còn trẻ lớn được tập hướng dẫn và kiên nhẫn. Điều cần là nhiệm vụ chia theo mức và có thời gian riêng cho từng nhóm tuổi.
Soạn giáo án cho lớp ghép nhiều độ tuổi thế nào?
Giữ chung một chủ đề cho cả lớp, nhưng mỗi hoạt động có vài mức nhiệm vụ cho trẻ nhỏ, trẻ giữa và trẻ lớn. Trẻ có thể chọn mức khác tuổi nếu thích hoặc đang mệt.
Trẻ năm tuổi học lớp ghép có kịp chuẩn bị vào lớp một không?
Có thể kịp nếu lớp dành một khoảng thời gian riêng mỗi ngày cho nhóm trẻ lớn tập các kỹ năng như tập trung, làm theo chỉ dẫn, cầm bút, tự quản lý đồ dùng và trình bày ý mình.
Có nên nhờ trẻ lớn trông trẻ nhỏ trong lớp ghép?
Chỉ nên giao việc giúp đỡ cụ thể, có thời hạn, và cho trẻ lớn quyền từ chối khi đang bận việc của mình. Không giao trẻ lớn trông em cả ngày vì trẻ sẽ mất thời gian học của chính mình.
Đồ chơi trong lớp ghép cần lưu ý gì về an toàn?
Đồ nhỏ dễ nuốt như hạt, bi của trẻ lớn nên cất trên kệ cao hoặc hộp có nắp và chỉ dùng khi có cô ngồi cùng. Kệ nên chia tầng từ đồ dễ đến đồ phức tạp hơn.
Làm sao đánh giá tiến bộ của trẻ trong lớp ghép?
So sánh mỗi trẻ với chính em vài tuần trước qua ghi chép quan sát, không so với bạn khác tuổi. Không chấm điểm, không xếp hạng, trao đổi với phụ huynh bằng việc cụ thể trẻ đã làm được.