Với đàn ong dú khoẻ, mở thùng kiểm tra khoảng một tháng một lần trong mùa khô và thưa hơn trong mùa mưa là vừa; còn quan sát cửa tổ thì nên làm hằng ngày hoặc vài ngày một lần. Mỗi lần mở làm đàn mất công trét lại keo và mở đường cho ruồi, nên chỉ mở khi có mục đích rõ.
Người mới thường rơi vào một trong hai cực: háo hức mở mỗi ngày, hoặc ngại đụng tới rồi để thùng nằm im cả năm. Cả hai đều hại đàn. Bài này đưa ra một nhịp mở thùng cụ thể theo từng tình huống, kèm cách mở sao cho đàn ít bị ảnh hưởng nhất. Các mốc thời gian là tham khảo, điều chỉnh theo giống và trại của mình.
Vì sao mở thùng nhiều lại hại đàn
Với ong dú, mỗi lần mở thùng có cái giá của nó:
- Phá lớp keo bịt: ong trét kín mọi đường nối bằng keo. Cạy nắp ra là phá lớp đó, đàn phải mất nhiều ngày công để trét lại thay vì đi kiếm ăn.
- Vỡ hũ: hũ mật, hũ phấn thường xây dính vào nắp và vách. Mở ra gần như luôn làm vỡ vài hũ, mật chảy, phấn rơi.
- Mời ruồi và kiến: mùi mật và phấn lan ra ngay lúc mở, đúng thứ kéo ruồi nhỏ và kiến tới.
- Mất nhiệt và xáo trộn: bầu ấu trùng bị hở ra gió và ánh sáng, lớp sáp bọc bị xô lệch.
Ngược lại, mở quá thưa cũng có giá. Ruồi nhỏ trong hũ phấn lan rất nhanh ở đàn yếu; một thùng để nguyên ba bốn tháng trong mùa mưa có thể đã hỏng từ lâu mà cửa tổ vẫn còn vài con ra vào. Tầng trên đầy mật không được thu hay thêm tầng thì đàn chật chỗ, hũ xây chồng lên cả bầu ấu trùng.
Không có nghĩa là không mở. Có nghĩa là mỗi lần mở phải đáng giá, và phần lớn thông tin hằng ngày nên lấy từ cửa tổ.
Quan sát cửa tổ thay cho phần lớn lần mở
Cửa tổ là cửa sổ nhìn vào sức đàn mà không phải chạm vào gì. Giờ tốt nhất là buổi sáng có nắng, khoảng tám tới mười giờ, khi ong ra vào đông nhất. Đứng lệch sang một bên, không chắn đường bay, nhìn chừng một hai phút mỗi thùng.
Năm điều đáng nhìn: ong ra vào đông hay thưa so với hôm trước và so với thùng bên cạnh; có bao nhiêu con mang phấn ở chân sau; có ong gác ở miệng ống không; có ong chết, ong bò dưới chân giá không; có ruồi nhỏ, kiến, nhện quanh cửa không.
Đừng kết luận từ một buổi sáng thời tiết xấu. Sáng âm u, sau trận mưa đêm hay khi trời se lạnh, ong ra muộn và thưa hơn ở mọi thùng. Điều đáng chú ý là một thùng thưa hơn hẳn các thùng khác trong cùng buổi, hoặc thưa liền ba bốn buổi nắng đẹp. Ghi một chữ ngắn vào sổ mỗi lần thấy khác thường, để lần sau mở thùng có cái mà đối chiếu.
Làm đều vài tuần sẽ quen mắt tới mức nhìn một lần là biết thùng nào khác thường. Đó cũng là lúc quyết định thùng nào cần mở, thùng nào để yên.
Lịch mở thùng tham khảo theo tình huống
Bảng dưới là nhịp nhiều người nuôi dùng; con số là tham khảo, điều chỉnh theo giống và điều kiện trại:
| Tình huống | Nhịp mở thùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đàn khoẻ, mùa khô | Khoảng một tháng một lần | Xem bầu ấu trùng, hũ phấn, độ đầy tầng trên |
| Đàn khoẻ, mùa mưa | Thưa hơn, khi có lý do | Chủ yếu đọc cửa tổ, mở vào ngày nắng ráo |
| Đàn mới chuyển hoặc mới tách | Không mở ba ngày đầu, mở nhẹ sau hai ba tuần | Chỉ xem có ô mới không |
| Đàn yếu đang theo dõi | Khoảng hai ba tuần một lần | Đọc cửa tổ hằng ngày, không mở mỗi ngày |
| Trước khi thu mật hoặc tách đàn | Một lần trước đó vài ngày | Đánh giá đàn có đủ mạnh không |
| Sau giông lốc, mưa lớn, thùng đổ | Kiểm tra ngoài ngay, mở khi trời ráo | Xem thùng nứt, nước vào, hũ vỡ |
Khi nào nên mở ngay, không đợi lịch
- Có ong chết nhiều trước cửa hoặc dưới chân giá trong một hai ngày.
- Thấy đường kiến bò lên giá hoặc kiến ra vào khe nắp.
- Mật rỉ ra cửa tổ hoặc chảy ra mép thùng.
- Ruồi nhỏ lượn quanh, chạy giật cục trên mặt thùng nhiều bất thường.
- Cửa tổ vắng hẳn trong ngày nắng đẹp trong khi các thùng khác vẫn đông.
- Thùng bị đổ, bị va đập hoặc mái bị gió thổi bay.
Mở ra rồi đọc những gì, xem chi tiết ở bài nhận biết đàn ong dú yếu khi mở thùng.
Mở thùng đúng cách để đàn ít bị ảnh hưởng
Khi đã quyết định mở, làm theo thứ tự sau để mỗi lần mở gọn và nhẹ nhất:
- Chọn giờ nắng ấm, trời khô, không gió mạnh; tránh chiều mưa, sáng sương.
- Chuẩn bị sẵn dao mỏng, băng keo, khăn ẩm, hộp kín, mũ che tóc, sổ ghi trước khi tới thùng.
- Đứng lệch khỏi đường bay, gỡ băng keo cũ, đưa dao vào đường nối và cạy nhẹ từng chút quanh mép.
- Nhấc nắp hoặc tầng trên lên thẳng, không xoay vặn để tránh kéo theo bầu ấu trùng.
- Nhìn trước, chạm sau: xem bầu ấu trùng, hũ phấn, hũ mật trong vài phút, chỉ chạm khi cần dọn hũ vỡ hay hũ hỏng.
- Ghép lại đúng vạch đánh dấu, dán băng keo kín dọc đường nối.
- Lau sạch mật dính ngoài thùng, mang hũ vỡ ra xa trại.
- Ghi sổ ngay khi còn nhớ rõ.
Cả quá trình với một thùng thường chỉ mất vài phút. Kéo dài quá mười phút thường là đang tò mò nhiều hơn là đang kiểm tra.
Mẫu sổ ghi sau mỗi lần mở
Một trang cho mỗi thùng, mỗi lần mở một dòng. Các cột gợi ý:
| Ngày | Thời tiết | Bầu ấu trùng | Hũ phấn, hũ mật | Địch hại | Việc đã làm | Lần mở tới |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ghi ngày mở | Nắng, mưa, nóng | Lớn hơn, bằng, nhỏ hơn lần trước; có ô mới không | Đầy, vừa, vơi | Có ruồi, kiến, giòi không | Dọn hũ, thêm tầng, bỏ tầng | Ngày dự kiến |
Trại vài chục thùng: chia lịch mở thế nào cho kịp
Với ba năm thùng, mở cả trại trong một buổi sáng là xong. Khi trại lên vài chục thùng, mở hết trong một ngày vừa mệt vừa dễ làm ẩu ở những thùng cuối, và cả trại cùng bị xáo trộn một lúc.
Cách nhiều người nuôi dùng là đánh số từng thùng, chia trại thành bốn nhóm, mỗi tuần mở một nhóm. Hết bốn tuần là mỗi thùng được mở một lần, đúng nhịp một tháng. Thùng nào có dấu hiệu bất thường thì đưa lên mở sớm, không chờ tới lượt nhóm mình.
Việc đọc cửa tổ thì vẫn làm cho cả trại mỗi sáng, đi theo một vòng cố định để mắt quen thứ tự. Chừng mười lăm, hai mươi phút cho vài chục thùng là đủ nếu chỉ nhìn chứ không mở.
Cuối mỗi tháng, giở sổ xem những thùng nào hai lần liền ghi bầu ấu trùng nhỏ hơn lần trước. Đó là danh sách cần theo dõi sát tháng sau, cũng là danh sách không nên thu mật hay tách đàn.
Những lỗi hay gặp
- Mở thùng để khoe khách đến chơi, mỗi tuần vài lần.
- Mở vào chiều mưa vì lúc đó mới rảnh, ong ở nhà đông, hũ ướt dễ hỏng.
- Giật mạnh nắp vì keo dính chặt, làm vỡ nguyên mảng hũ trên nắp.
- Mở mỗi thùng một kiểu, không ghi chép, lần sau không biết đàn lớn lên hay nhỏ đi.
- Để cả năm không mở, đến khi phát hiện thì đàn đã bị giòi lấn hết.
Đàn đang trong giai đoạn mới chuyển từ khúc gỗ sang thì cần nhịp mở riêng, như trong bài chuyển đàn ong dú từ hốc gỗ sang thùng nuôi. Khoá Dựng trại chuẩn, giữ đàn khoẻ của Grenada Academy có bộ sổ theo dõi thùng in sẵn và hướng dẫn đọc cửa tổ qua video.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên mở thùng ong dú kiểm tra một lần?
Với đàn khoẻ, khoảng một tháng một lần trong mùa khô và thưa hơn trong mùa mưa là vừa. Hằng ngày hoặc vài ngày một lần nên quan sát cửa tổ thay cho việc mở thùng.
Mở thùng ong dú thường xuyên có hại không?
Có. Mỗi lần mở phá lớp keo bịt, làm vỡ hũ mật và hũ phấn, kéo ruồi và kiến tới, làm bầu ấu trùng mất nhiệt. Đàn phải tốn nhiều ngày công để trét lại thay vì đi kiếm ăn.
Mở thùng ong dú vào giờ nào là tốt nhất?
Nên mở vào giờ nắng ấm, trời khô, ít gió, thường là buổi sáng muộn. Tránh mở vào chiều mưa hay sáng còn sương vì hũ ướt dễ hỏng và ruồi dễ vào.
Quan sát cửa tổ ong dú cần nhìn những gì?
Nhìn ong ra vào đông hay thưa, số ong mang phấn ở chân sau, có ong gác ở miệng ống không, có ong chết dưới chân giá không, và có ruồi, kiến, nhện quanh cửa không.
Mỗi lần mở thùng ong dú nên kéo dài bao lâu?
Chỉ vài phút cho mỗi thùng. Chuẩn bị sẵn đồ nghề, nhìn trước rồi mới chạm, ghép lại và dán kín ngay. Kéo dài quá lâu làm bầu ấu trùng mất nhiệt và mời ruồi vào.