Đàn ong dú yếu thường lộ ra trước hết ở bầu ấu trùng: bầu nhỏ lại, ít ô mới xây, có ô bỏ trống lốm đốm. Đi kèm là hũ phấn vơi, lớp sáp bọc mỏng đi, ruồi nhỏ trong thùng và mùi chua lạ. Nhận ra sớm những dấu hiệu này thì còn kịp xử lý trước khi đàn suy sụp.
Cái khó của ong dú là đàn yếu đi rất chậm và rất lặng lẽ. Cửa tổ vẫn có ong ra vào, thùng vẫn trông bình thường, cho tới một ngày mở ra chỉ còn vài chục con ong quanh một bầu ấu trùng teo tóp. Bài này giúp đọc ra đàn yếu ở giai đoạn còn cứu được.
Đọc cửa tổ trước khi mở thùng
Trước khi chạm vào nắp, đứng cách thùng một bước nhìn cửa tổ vài phút vào buổi sáng có nắng. Những dấu hiệu dưới đây gợi ý nên mở ra xem kỹ:
- Ong ra vào thưa hơn hẳn các thùng bên cạnh cùng giờ, cùng thời tiết.
- Rất ít ong về mang theo cục phấn vàng hoặc cam ở chân sau.
- Ống cửa không có ong gác, hoặc ong gác lờ đờ, không phản ứng khi có côn trùng bay tới.
- Có ong chết rải rác trên giá, dưới chân giá, hoặc ong bò dưới đất không bay lên được.
- Ruồi nhỏ bay lượn quanh cửa, đậu lên thùng, chui vào khe.
- Có mùi chua hoặc mùi thối nhẹ khi ghé sát thùng.
Một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói lên nhiều. Hai ba dấu hiệu cùng lúc thì nên mở thùng ngay trong ngày có nắng gần nhất.
Bầu ấu trùng: chỗ nói thật nhất về sức đàn
Nếu chỉ được nhìn một thứ khi mở thùng, hãy nhìn bầu ấu trùng. Đàn khoẻ có bầu ấu trùng lớn, gọn, các ô xếp kín. Ở rìa hoặc mặt trên có những ô mới xây màu sáng hơn, mềm hơn: đó là chỗ ong chúa vừa đẻ. Ô ở phía dưới, phía trong sẫm màu, khô hơn, là những lứa sắp nở.
Dấu hiệu sớm của đàn yếu là bầu ấu trùng nhỏ đi so với lần mở trước, mép ngoài không có ô mới, hoặc ô mới rất ít. Nhìn kỹ có thể thấy những ô trống, ô bị khoét giữa các ô đã bịt. Lớp sáp quấn quanh bầu mỏng đi hoặc biến mất ở một phía.
Không có ô mới trong nhiều tuần thường có nghĩa ong chúa không đẻ hoặc đã mất. Ô mới có nhưng ít, bầu co dần, thường là đàn đang đói hoặc đang chịu một tác động kéo dài như thuốc trừ sâu, nắng nóng, ruồi.
Hũ phấn và hũ mật nói gì
Hũ phấn là kho đạm của đàn. Ấu trùng lớn lên nhờ phấn. Hũ phấn vơi, nhiều hũ trống trong khi bầu ấu trùng còn lớn, là dấu hiệu đàn đang thiếu nguồn hoa và sắp phải giảm đẻ. Nếu đây là giữa mùa khô nhiều hoa, câu hỏi tiếp theo nên là: ong có ra kiếm ăn được không, có gì cản trở không.
Hũ phấn có mùi chua thối, mềm nhũn, bên trong có giòi trắng nhỏ ngọ nguậy là dấu hiệu ruồi nhỏ đã đẻ trứng vào. Đây là tình huống cần xử lý ngay trong lần mở đó.
Hũ mật vỡ, mật chảy loang xuống đáy thùng, có bọt, có mùi lên men mạnh là dấu hiệu thùng đã bị xáo trộn, quá nóng, hoặc đàn không còn đủ sức trét lại. Mật chảy trong thùng là mồi cho kiến và ruồi, và có thể làm chết ong dính vào.
Ong chúa và chúa tơ: tìm hay không tìm
Không cần thấy chúa mỗi lần mở
Ong chúa đang đẻ thường nằm sâu trên bầu ấu trùng, dưới lớp sáp. Lật bầu ra để tìm bằng được chúa là làm hại đàn nhiều hơn lợi. Bằng chứng gián tiếp đáng tin là có ô mới sáng màu ở mép bầu.
Khi nào nên tìm
Khi nhiều tuần liền không thấy ô mới, hoặc đàn vừa được tách, vừa chuyển từ khúc gỗ sang. Lúc đó nhìn nhẹ trên mặt bầu xem có con ong to, bụng phình, bò chậm không. Chúa tơ trông thon hơn chúa đẻ, có thể thấy đi lại quanh bầu.
Đàn mất chúa
Đàn khoẻ thường có chúa tơ thay ngay. Đàn yếu, ít ong, có khi không còn chúa tơ hoặc không đủ sức nuôi chúa mới. Dấu hiệu là bầu ấu trùng chỉ còn ô cũ, không có ô mới qua nhiều tuần, ong thợ già đi và ít dần.
Bảng đọc nhanh: dấu hiệu, nguyên nhân hay gặp, việc nên làm
Bảng dưới chỉ là gợi ý ban đầu; một dấu hiệu có thể có nhiều nguyên nhân, cần đối chiếu với sổ ghi chép và thời tiết:
| Dấu hiệu | Nguyên nhân hay gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Bầu ấu trùng co lại, ít ô mới | Đàn đói, mùa ít hoa, bị thu mật quá tay | Không thu mật, thu nhỏ không gian thùng, theo dõi nguồn hoa |
| Không có ô mới nhiều tuần | Mất chúa hoặc chúa không đẻ | Tìm chúa nhẹ nhàng; hỏi người có kinh nghiệm về bổ sung ấu trùng già có ô chúa |
| Hũ phấn có giòi, mùi thối | Ruồi nhỏ đẻ trứng | Dọn bỏ hũ hỏng ra xa thùng, lau sạch, đậy kín ngay |
| Ong chết nhiều trước cửa | Thuốc trừ sâu, nắng nóng, đàn khác tới cướp | Ghi lại, hỏi lịch phun quanh trại, che nắng, quan sát cửa |
| Mật chảy loang trong thùng | Quá nóng, mở thùng mạnh tay, thùng đổ | Lau mật, che mát, giảm số lần mở |
| Kiến bò theo đường lên thùng | Chân giá hỏng, cành chạm giá | Sửa chân giá, cắt cành, dọn kiến khỏi thùng |
Phân biệt đàn yếu thật với đàn đang nghỉ theo mùa
Giữa mùa mưa, nhiều đàn khoẻ cũng có bầu ấu trùng nhỏ hơn, ong ra vào ít hơn. Đó là nhịp tự nhiên khi nguồn hoa giảm, không phải bệnh. Người mới thấy vậy dễ hoảng, mở thùng liên tục, làm đàn yếu thật.
Cách phân biệt đơn giản là so sánh. So đàn đó với chính nó ở cùng thời điểm này năm trước, nếu sổ có ghi. So nó với các thùng bên cạnh cùng giống, cùng chỗ. Cả trại cùng co nhẹ thì là mùa; một thùng co mạnh hơn hẳn các thùng khác thì là chuyện riêng của thùng đó.
Một cách nữa là xem xu hướng chứ không xem một lần. Bầu ấu trùng nhỏ nhưng vẫn có ô mới đều qua hai ba lần mở là đàn đang giữ sức. Bầu nhỏ dần qua mỗi lần mở là đàn đang đi xuống.
Xử lý đàn yếu theo mức độ
Nguyên tắc chung là làm ít việc nhưng đúng việc, và cho đàn thời gian:
- Ngừng mọi việc lấy đi của đàn: không thu mật, không tách đàn.
- Thu nhỏ không gian: nếu thùng nhiều tầng mà tầng trên trống, bỏ bớt tầng trống để đàn dễ giữ nhiệt và canh giữ.
- Dán kín mọi khe, kiểm tra chân giá, dọn mật đổ, bỏ hũ hỏng.
- Đưa thùng về chỗ mát, khô hơn nếu chỗ cũ nóng hoặc ẩm.
- Với đàn mất chúa, hỏi người nuôi có kinh nghiệm về cách bổ sung một miếng ấu trùng già có ô chúa từ đàn khoẻ cùng giống.
- Theo dõi qua cửa tổ hằng ngày, mở lại sau hai ba tuần nếu không có dấu hiệu xấu hơn.
Nhịp mở thùng hợp lý cho đàn đang theo dõi được bàn kỹ ở bài mở thùng kiểm tra ong dú bao lâu một lần.
Những việc không nên làm khi thấy đàn yếu
- Mở thùng mỗi ngày để xem có khá hơn không. Mỗi lần mở là một lần đàn mất công trét lại.
- Đổ nước đường vào thùng cho nhanh. Nước đường chảy xuống bầu ấu trùng, lên men, kéo kiến và ruồi.
- Thu nốt chỗ mật còn lại vì sợ đàn chết thì phí.
- Chia đôi đàn yếu với hy vọng có thêm một đàn.
- Dời thùng nhiều lần trong vài ngày.
Phần lớn đàn yếu được cứu không nhờ một thao tác giỏi mà nhờ người nuôi biết dừng lại đúng lúc. Điều chỉnh cách chăm theo mùa để đàn ít rơi vào thế yếu có trong bài chăm đàn ong dú theo mùa mưa và mùa khô. Khoá Dựng trại chuẩn, giữ đàn khoẻ của Grenada Academy có phần thực hành đọc đàn qua ảnh chụp bầu ấu trùng ở nhiều mức sức khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu nào cho thấy đàn ong dú đang yếu?
Bầu ấu trùng nhỏ lại, ít ô mới sáng màu ở mép, có ô trống lốm đốm, hũ phấn vơi, ruồi nhỏ trong thùng và mùi chua lạ. Bên ngoài là ong ra vào thưa, ít ong mang phấn và có ong chết quanh giá.
Làm sao biết đàn ong dú còn ong chúa?
Cách chắc nhất không cần lật bầu ấu trùng là nhìn ô mới sáng màu ở mép bầu, đó là chỗ chúa vừa đẻ. Nhiều tuần không có ô mới thì nên nhìn nhẹ trên mặt bầu tìm con ong to, bụng phình, bò chậm.
Hũ phấn ong dú có giòi thì xử lý thế nào?
Đó là dấu hiệu ruồi nhỏ đã đẻ trứng. Lấy bỏ các hũ hỏng ra xa thùng, lau sạch phần nhũn và mật đổ, đậy thùng kín, dán khe. Sau đó hạn chế mở thùng và theo dõi kỹ cửa tổ.
Đàn ong dú yếu có nên cho ăn nước đường không?
Không nên đổ nước đường vào thùng. Nước đường dễ lên men, chảy xuống bầu ấu trùng và kéo kiến, ruồi tới. Nếu thật cần bổ sung thức ăn, nên hỏi người có kinh nghiệm với giống mình nuôi về cách làm an toàn.
Mùa mưa bầu ấu trùng ong dú nhỏ lại có sao không?
Thường là bình thường nếu cả trại cùng co nhẹ và đàn vẫn có ô mới đều qua các lần mở. Đáng lo khi một thùng co mạnh hơn hẳn các thùng khác hoặc bầu nhỏ dần qua mỗi lần kiểm tra.