Grenada AcademyĐào tạo thực chiến: mầm non, ong dú, AI
0909.9999.08
Phương pháp giáo dục mầm non

Dạy trẻ mầm non tư duy phản biện qua những câu hỏi hằng ngày

Ở tuổi mầm non, tư duy phản biện là thói quen hỏi vì sao, đoán rồi kiểm, thấy có nhiều cách và dám nói con nghĩ khác. Nó được nuôi trong những câu hỏi nhỏ ở giờ ăn, giờ ra sân, giờ kể chuyện.

Dạy trẻ mầm non tư duy phản biện qua những câu hỏi hằng ngày

Ở tuổi mầm non, tư duy phản biện là thói quen hỏi “vì sao”, đoán rồi tự kiểm lại, nhận ra một việc có nhiều cách làm và dám nói “con nghĩ khác”. Cách nuôi hiệu quả nhất là những câu hỏi mở rải trong giờ sinh hoạt hằng ngày, không phải một tiết học riêng về tư duy.

Nhiều người nghe “tư duy phản biện” thì hình dung người lớn tranh luận. Với trẻ bốn năm tuổi, nó nhỏ hơn và đời thường hơn nhiều: một đứa trẻ thắc mắc vì sao cái bóng của mình buổi chiều dài hơn buổi trưa, rồi tự đứng ra sân lúc khác để xem. Việc của giáo viên là giữ cho những câu “vì sao” ấy không bị dập tắt, và gieo thêm những câu hỏi khiến trẻ muốn nghĩ.

Tư duy phản biện ở trẻ mầm non trông như thế nào

Dưới đây là những hành vi giáo viên có thể nhìn thấy khi trẻ đang tập nghĩ. Không trẻ nào có đủ, và cũng không cần đủ:

  • Trẻ hỏi “tại sao” và chờ nghe câu trả lời, thay vì hỏi cho vui rồi chạy đi.
  • Trẻ đoán trước khi làm: “Con nghĩ cái này sẽ chìm.”
  • Trẻ giải thích lý do: “Vì nó nặng”, kể cả khi lý do chưa đúng.
  • Trẻ đổi ý khi thấy bằng chứng: “À, nó nổi, chắc tại nó rỗng.”
  • Trẻ nhận ra bạn làm cách khác mà vẫn được.
  • Trẻ nói “con không nghĩ vậy” với bạn hoặc với cô, một cách bình thường.

Hành vi cuối cùng hay làm người lớn khó chịu, nhưng lại là dấu hiệu quý: trẻ đang dùng cái đầu của mình chứ không chỉ chờ người lớn bảo.

Năm kiểu câu hỏi nuôi tư duy

Không cần nhớ lý thuyết, chỉ cần có sẵn năm kiểu câu hỏi trong túi và dùng xen kẽ:

Kiểu câu hỏiVí dụDùng khi nào
Hỏi đoán“Con nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra nếu…?”Trước khi làm một việc mới
Hỏi lý do“Vì sao con nghĩ vậy?”Khi trẻ vừa nói một ý, đúng hay sai đều hỏi
Hỏi so sánh“Cái này và cái kia giống nhau ở đâu, khác nhau ở đâu?”Khi có hai vật, hai cách, hai câu chuyện
Hỏi cách khác“Còn cách nào khác không?”Khi trẻ đã làm xong một cách
Hỏi kiểm lại“Làm sao mình biết là đúng?”Khi trẻ khẳng định một điều

Kiểu thứ hai và thứ năm là hai kiểu bị dùng ít nhất trong lớp mầm non, vì người lớn quen hỏi để nghe đáp án đúng. Tập thêm hai kiểu này là thấy lớp thay đổi.

Câu hỏi theo từng giờ trong ngày

Không cần soạn câu hỏi cho mọi lúc. Mỗi giờ sinh hoạt có sẵn chất liệu; giáo viên chỉ cần chuẩn bị một hai câu mỗi ngày rồi dần dần thành phản xạ.

Giờ đón

“Trên đường đến trường hôm nay con thấy gì khác hôm qua?” Câu này tập cho trẻ để ý và so sánh, lại là cách mở đầu ngày nhẹ nhàng.

Giờ ăn

“Cơm hôm nay mềm hơn hay cứng hơn hôm qua? Con đoán vì sao?” Hay khi trẻ nói không thích rau: “Con không thích vị hay không thích lúc nhai?” Câu hỏi giúp trẻ tách cảm nhận của mình ra thành từng phần.

Giờ ra sân

“Vũng nước hôm qua đâu rồi nhỉ?”, “Sao lá cây này ướt mà lá kia khô?”. Sân trường là phòng thí nghiệm sẵn có, chỉ cần một câu hỏi để trẻ nhìn nó khác đi.

Giờ kể chuyện

Dừng giữa truyện: “Nếu con là bạn thỏ, con có làm như vậy không?”, “Còn cách nào khác để bạn ấy thoát ra không?”. Truyện cho trẻ chỗ an toàn để tranh luận, vì không ai bị thiệt khi nhân vật chọn sai.

Cuối ngày

“Hôm nay con đã thử một việc gì mà lần đầu không được?” Câu hỏi này dạy trẻ rằng làm chưa được là một phần bình thường của việc học.

Chờ sau câu hỏi: kỹ năng khó nhất

Câu hỏi hay đến mấy cũng vô ích nếu hỏi xong người lớn trả lời luôn. Trong lớp đông trẻ, giáo viên thường sợ khoảng lặng, nên hỏi xong chưa đầy hai giây đã gọi trẻ nhanh nhất hoặc tự nói đáp án. Trẻ chậm hơn học được rằng không cần nghĩ, rồi sẽ có người trả lời.

Một cách tập đơn giản: hỏi xong, đếm thầm đến năm rồi mới nói tiếp. Nếu vẫn chưa ai trả lời, thay vì nói đáp án, hỏi lại theo cách khác hoặc gợi một manh mối nhỏ. Với câu hỏi lớn, có thể nói trước “Cô hỏi một câu khó, các con nghĩ trong đầu trước, chưa ai nói vội nhé”, để trẻ nhanh nhảu cũng phải chờ.

Lúc đầu khoảng lặng năm giây sẽ thấy rất dài. Sau vài tuần, cả cô lẫn trẻ quen, và giáo viên sẽ ngạc nhiên vì những trẻ ít nói bắt đầu giơ tay.

Khi trẻ trả lời sai hoặc trả lời lạ

Đừng sửa ngay. Câu “Không phải, con ạ” khép cuộc nghĩ lại. Thay bằng “Vì sao con nghĩ vậy?” — nhiều khi trẻ có lý do rất hợp lý theo cách nhìn của trẻ.

Để thực tế trả lời. Trẻ nói “quả bóng sẽ chìm”, đừng cãi; cho trẻ thả thử. Bằng chứng tự tay thấy dạy nhiều hơn lời giải thích.

Đón câu trả lời lạ như một món quà. Câu trả lời không ai nghĩ tới thường là lúc trẻ đang suy nghĩ thật nhất. Nói “Ý này cô chưa nghĩ ra, con kể thêm đi” cho cả lớp thấy nghĩ khác là điều được chào đón.

Không biến thành cuộc thi. Không khen “bạn Na trả lời đúng nhất”. Khen việc nghĩ: “Con đã đổi ý khi thấy quả bóng nổi, đó là cách các nhà khoa học làm.”

Câu hỏi khác nhau theo độ tuổi

Cùng một chủ đề, câu hỏi cho trẻ ba tuổi và trẻ năm tuổi cần khác. Bảng dưới là gợi ý chung, mỗi trẻ phát triển một nhịp riêng:

Độ tuổiCâu hỏi hợpLưu ý
Khoảng ba tuổiHỏi đoán và so sánh đơn giản: “Cái nào to hơn?”, “Rồi sao nữa?”Câu ngắn, có vật thật trước mặt, chấp nhận trẻ trả lời bằng tay chỉ
Khoảng bốn tuổiThêm hỏi lý do: “Vì sao con nghĩ thế?”Trẻ bắt đầu thích giải thích, kể cả khi lý do còn ngộ nghĩnh
Khoảng năm tuổiThêm hỏi cách khác và kiểm lại: “Làm sao mình biết?”Có thể cho trẻ tự đặt câu hỏi cho bạn, tự thiết kế phép thử nhỏ

Nếu một trẻ hầu như không phản hồi với câu hỏi hay lời nói trong thời gian dài, giáo viên nên trao đổi với tổ chuyên môn và phụ huynh, và gợi ý gia đình gặp chuyên gia phát triển trẻ em. Giáo viên không tự kết luận.

Những sai lầm hay gặp

Ý tốt nhưng làm ngược tác dụng:

  • Hỏi dồn nhiều câu liên tiếp, trẻ chưa kịp nghĩ câu đầu đã sang câu hai.
  • Hỏi câu mở nhưng thật ra đã có sẵn đáp án trong đầu, và chỉ chấp nhận đáp án đó.
  • Biến câu hỏi thành kiểm tra: “Hôm qua cô dạy rồi, con nhắc lại xem nào.”
  • Chỉ hỏi trong giờ học chính, còn giờ ăn, giờ ngủ thì chỉ ra lệnh.
  • Mua sách bài tập tư duy cho trẻ làm. Ở tuổi này, tư duy nuôi bằng vật thật và trò chuyện, không phải bằng phiếu bài tập.

Tự kiểm bằng mười phút nghe lại chính mình

Cách nhanh nhất để giáo viên biết mình đang hỏi thế nào là nghe lại chính mình. Với sự đồng ý của nhà trường và chỉ dùng nội bộ:

  1. Ghi âm giọng của chính giáo viên trong mười phút của một giờ hoạt động.
  2. Nghe lại, đếm số câu hỏi đóng (có một đáp án) và câu hỏi mở.
  3. Đếm số lần tự trả lời câu hỏi của mình trước khi trẻ kịp nói.
  4. Chọn một kiểu câu hỏi trong bảng năm kiểu để tập dùng nhiều hơn trong tuần tới.
  5. Xoá bản ghi sau khi nghe xong.

Câu hỏi hay nhất thường nảy ra từ một trải nghiệm thật, nên kiểu hoạt động ở bài học qua trải nghiệm mà không biến thành đi chơi là đất tốt để luyện. Và vì dám nói “con nghĩ khác” cần một lớp học an toàn về cảm xúc, nên đọc thêm bài giáo dục cảm xúc xã hội cho trẻ mầm non bắt đầu từ đâu. Tư duy là một trong năm trụ cột của khoá Phương pháp giáo dục mầm non Global Nexus tại Grenada Academy.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mầm non đã học được tư duy phản biện chưa?

Được, ở dạng đơn giản như hỏi vì sao, đoán rồi kiểm, so sánh và dám nói con nghĩ khác. Không phải tranh luận kiểu người lớn mà là thói quen tò mò và tự kiểm lại.

Câu hỏi mở cho trẻ mầm non là gì?

Là câu hỏi không có một đáp án duy nhất, như vì sao con nghĩ vậy hay còn cách nào khác không. Câu hỏi mở mời trẻ nghĩ và nói bằng lời của mình.

Hỏi xong nên chờ trẻ trả lời bao lâu?

Nên đếm thầm khoảng năm giây trước khi nói tiếp. Nếu chưa ai trả lời, hỏi lại theo cách khác hoặc gợi một manh mối nhỏ thay vì nói ngay đáp án.

Trẻ trả lời sai thì giáo viên nên làm gì?

Hỏi trẻ vì sao con nghĩ vậy, rồi để thực tế trả lời bằng cách cho trẻ thử. Tránh nói ngay không phải, vì câu đó khép lại việc nghĩ của trẻ.

Có nên cho trẻ mầm non làm sách bài tập tư duy không?

Không cần. Ở tuổi mầm non, tư duy được nuôi tốt nhất bằng vật thật, trải nghiệm và trò chuyện. Phiếu bài tập dễ biến việc nghĩ thành việc điền đáp án.

Trẻ hay cãi lại cô có phải là tư duy phản biện không?

Có thể là dấu hiệu trẻ đang dùng cái đầu của mình. Giáo viên nên hỏi lý do và dạy trẻ cách nói con nghĩ khác một cách lịch sự, thay vì coi đó là hỗn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0909.9999.08

Tải ứng dụng Giảng Dạy

Học tiếp khoá học mỗi ngày, xem bài giảng mọi lúc — miễn phí trên iPhone, iPad và Android.

Download on the App Store Tải trên Google Play