Để mở rộng trại ong dú từ hai chục lên một trăm thùng, cần năm thứ đi trước số thùng: nguồn hoa đủ cho mật độ mới và nhiều điểm đặt tách nhau, nguồn đàn chủ yếu từ nhân đàn những thùng tốt, lịch công việc và người làm, đầu ra cho lượng mật gấp nhiều lần, và dòng tiền chịu được hai ba mùa chưa hoàn vốn.
Hai chục thùng là quy mô một người làm buổi sáng cuối tuần còn kịp. Một trăm thùng là một việc kinh doanh nhỏ, cần sổ sách, kế hoạch theo mùa và có khi thêm người. Bài này đi theo thứ tự nên chuẩn bị, và chỉ ra những chỗ hay vỡ khi trại lớn nhanh.
Kiểm tra trước khi quyết định mở rộng
Trước khi nghĩ tới con số một trăm, trại hai chục thùng nên trả lời được những câu này bằng sổ ghi chép, không bằng cảm giác:
- Qua ít nhất hai mùa, bao nhiêu thùng có lãi khi tính đủ công và khấu hao?
- Tỷ lệ mất đàn mỗi năm là bao nhiêu, và nguyên nhân chính là gì?
- Mật năm qua bán hết bao lâu sau khi thu, qua những kênh nào?
- Chủ trại đang bỏ ra bao nhiêu giờ mỗi tuần cho hai chục thùng?
- Đã có ít nhất vài lần nhân đàn thành công chưa?
Nếu cả trại vẫn lỗ khi tính công, tỷ lệ mất đàn cao, hoặc mật còn tồn, thì mở rộng chỉ nhân lên những vấn đề đó. Cách đọc lãi lỗ theo thùng có trong bài tính lãi lỗ từng thùng ong dú.
Nguồn hoa và chỗ đặt thùng
Thứ giới hạn quy mô trại ong dú đầu tiên không phải là tiền mà là hoa. Thùng nhiều mà hoa không đủ thì thùng nào cũng nghèo.
Đừng dồn cả trăm thùng vào một vườn
Ong dú bay kiếm ăn trong phạm vi khá gần tổ. Một vườn đủ cho hai chục thùng chưa chắc đủ cho một trăm; dồn hết vào một chỗ là để các đàn tranh nhau cùng một nguồn hoa, sản lượng mỗi thùng giảm, đàn yếu dễ bị đàn mạnh cướp mật. Cách bền hơn là chia thành nhiều điểm đặt, mỗi điểm vài chục thùng, cách nhau đủ xa.
Thoả thuận với chủ vườn
Nhiều trại đặt thùng ở vườn của người khác. Thoả thuận nên viết ra: thời gian đặt, chia phần hoặc phí, lối vào kiểm thùng, và quan trọng nhất là lịch phun thuốc. Câu hỏi cần hỏi thẳng: “Vườn mình thường phun thuốc vào tháng nào, loại gì, có báo trước cho em được không?”
Xem bản đồ hoa trong năm
Đi quanh mỗi điểm đặt, ghi các loại cây và tháng nở. Điểm nào có khoảng trống dài không hoa thì đó là điểm đàn hay yếu đi, cần ít thùng hơn hoặc cần trồng thêm cây có hoa quanh năm.
Nguồn đàn: lộ trình theo mùa
Mua một lúc tám mươi đàn là cách tốn nhất và rủi ro nhất, vì đàn mua về chưa quen chỗ, chất lượng không đều. Nhiều trại đi theo lộ trình nhân đàn từ những thùng tốt của mình, bổ sung bằng mua khi cần. Một lộ trình tham khảo:
| Giai đoạn | Việc chính | Kiểm tra trước khi sang giai đoạn sau |
|---|---|---|
| Năm thứ nhất | Chọn những thùng khoẻ nhất làm đàn mẹ, nhân vào mùa hoa; chuẩn bị điểm đặt thứ hai | Tỷ lệ đàn con sống, đàn mẹ hồi phục |
| Năm thứ hai | Tiếp tục nhân từ đàn tốt; mua bổ sung ít đàn từ nguồn rõ ràng nếu cần đa dạng | Sản lượng mỗi thùng có giữ được không khi số thùng tăng |
| Năm thứ ba | Đạt quy mô mục tiêu, ổn định lịch thu, ưu tiên mật hơn nhân đàn | Dòng tiền, đầu ra, công chăm có theo kịp không |
Tốc độ thật tuỳ giống ong, vùng và năm; có trại cần nhiều năm hơn. Đừng chạy theo một con số định sẵn mà bỏ qua các ô kiểm tra. Kỹ thuật tách đàn không làm yếu hai bên có trong bài nhân đàn ong dú không làm yếu đàn mẹ.
Người làm và lịch công việc
Với hai chục thùng, chủ trại nhớ được từng thùng. Với một trăm thùng chia ở vài điểm, trí nhớ không còn đủ. Cần một lịch công việc cố định theo tuần: ngày nào đi điểm nào, kiểm những gì, ghi vào đâu. Cần mã cho từng thùng và một cách ghi thống nhất để ai đi kiểm cũng ghi giống nhau.
Nếu thuê người, việc đầu tiên không phải là giao việc thu mật mà là giao việc quan sát: đi vòng, nhìn cửa tổ, kiểm chân giá chặn kiến, ghi lại. Người mới làm tốt việc quan sát vài tháng rồi mới cầm dao mở thùng. Chỉ dẫn nên viết ra từng bước, kèm những dấu hiệu bắt buộc phải báo ngay.
Mùa thu mật và mùa nhân đàn là lúc công dồn lại. Tính trước số ngày công cần trong những tuần đó, đừng để tới lúc mật đầy mới đi tìm người.
Đầu ra phải đi trước sản lượng
Trại hai chục thùng bán mật cho người quen, hàng xóm là hết. Trại một trăm thùng có lượng mật gấp nhiều lần, và mật ong dú không để lâu ở nhiệt độ thường được. Không có đầu ra thì mật nằm trong tủ, chua dần, rồi bị bán rẻ.
Nên tìm kênh trước một hai mùa: một vài cửa hàng thực phẩm sạch, đại lý ở thành phố gần, nhóm khách đặt trước theo mùa, khách du lịch nếu trại ở vùng có khách. Mỗi kênh cần cách bảo quản và giá khác nhau; mở kênh nào thì tính luôn giá và điều kiện cho kênh đó.
Khi số thùng tăng, nhiều trại cũng phải tính chuyện hạ ẩm một phần mật để bán xa, cần thêm tủ mát, chỗ lọc và đóng hũ sạch sẽ, tách khỏi bếp nhà.
Tiền: đầu tư theo bậc
Mở rộng trại ong dú tốn tiền ở nhiều chỗ nhỏ cùng lúc. Vài nguyên tắc giữ dòng tiền:
Chia đầu tư theo từng bậc số thùng. Ví dụ đầu tư cho bậc tiếp theo chỉ khi bậc hiện tại đã ổn định một mùa. Đừng mua thùng, giá, thiết bị cho một trăm thùng ngay năm đầu.
Dự trù hai ba mùa chưa hoàn vốn. Đàn mới nhân cần thời gian để cho mật; trong lúc đó chi phí công và vật tư vẫn chạy.
Có khoản dự phòng mất đàn. Một đợt kiến, một vụ phun thuốc ở vườn bên cạnh có thể làm mất nhiều đàn cùng lúc.
Thận trọng với vay mượn. Không dùng tiền vay để mở rộng dựa trên lãi của một năm được mùa. Nếu cần vay, tính theo năm trung bình, không tính theo năm tốt nhất.
Thủ tục khi bán mật với quy mô lớn hơn
Khi bán số lượng đều đặn, qua đại lý hoặc cửa hàng, trại sẽ bị hỏi về tư cách kinh doanh và điều kiện an toàn thực phẩm. Thủ tục cụ thể thay đổi theo địa phương và theo thời điểm, nên cách chắc nhất là hỏi trực tiếp UBND xã hoặc phường nơi đặt trại, hoặc cơ quan quản lý an toàn thực phẩm của tỉnh, về những giấy tờ cần có cho cơ sở sản xuất và đóng gói mật ong quy mô nhỏ.
Chuẩn bị sớm những thứ gần như nơi nào cũng hỏi: chỗ lọc và đóng hũ sạch, tách khỏi khu sinh hoạt; sổ ghi mẻ, ngày thu, nơi thu; nhãn hũ ghi rõ tên cơ sở, nơi sản xuất, hướng dẫn bảo quản. Những thứ này cũng là thứ đại lý tử tế sẽ hỏi.
Những cái sai khi mở rộng quá nhanh
Các trại mở rộng thất bại thường có chung vài lỗi:
- Mua nhiều đàn từ nhiều nguồn trong một lần, không kiểm soát được chất lượng.
- Dồn tất cả vào một vườn quen thay vì chia điểm.
- Vừa thu mật vừa nhân đàn trên cùng những thùng tốt nhất để nhanh đạt số.
- Không có sổ, đến lúc có vấn đề không biết thùng nào, điểm nào.
- Tìm đầu ra sau khi đã có mật.
- Chủ trại ôm hết việc, tới mùa cao điểm thì kiệt sức, bỏ sót kiểm tra.
Cái không cần làm: không cần có ngay nhà xưởng hay máy móc lớn. Chỉ cần đầu tư khi mỗi bậc quy mô đã ổn. Sổ ghi chép là công cụ quan trọng nhất ở quy mô này, cách lập có trong bài sổ ghi chép trại ong dú.
Lộ trình phát triển trại theo bậc, cùng cách cân giữa mật và nhân đàn, là trọng tâm khoá Nuôi ong dú bứt phá của Grenada Academy, phần Tăng mật, nhân đàn, phát triển trại.
Câu hỏi thường gặp
Mở rộng trại ong dú lên một trăm thùng mất bao lâu?
Tuỳ giống ong, vùng và sức đàn; nhiều trại cần vài năm nếu chủ yếu nhân đàn từ thùng của mình. Đi theo bậc, mỗi bậc ổn định một mùa rồi mới lên bậc sau sẽ an toàn hơn chạy theo một con số định sẵn.
Một vườn đặt được bao nhiêu thùng ong dú?
Không có con số chung, phụ thuộc vào lượng hoa quanh vườn trong cả năm. Khi mở rộng nên chia thành nhiều điểm đặt, mỗi điểm vài chục thùng, thay vì dồn tất cả vào một vườn.
Nên mua đàn hay tự nhân đàn khi mở rộng trại?
Tự nhân đàn từ những thùng khoẻ nhất thường rẻ và chắc hơn vì đàn đã quen khí hậu và chỗ đặt. Mua bổ sung chỉ nên ở số lượng nhỏ, từ nguồn rõ ràng.
Trại ong dú một trăm thùng có cần thuê người không?
Thường là cần, nhất là vào mùa thu mật và nhân đàn. Người mới nên bắt đầu bằng việc quan sát và ghi sổ theo hướng dẫn viết sẵn, sau đó mới làm các thao tác mở thùng.
Mở rộng trại ong dú có cần giấy phép gì không?
Khi bán số lượng đều qua đại lý, cửa hàng, trại thường cần thủ tục kinh doanh và điều kiện an toàn thực phẩm. Hỏi UBND xã, phường hoặc cơ quan an toàn thực phẩm của tỉnh để biết giấy tờ cụ thể.
Dấu hiệu nào cho thấy chưa nên mở rộng trại ong?
Trại vẫn lỗ khi tính đủ công, tỷ lệ mất đàn cao, mật còn tồn lâu sau khi thu hoặc chưa nhân đàn thành công lần nào. Khi đó nên sửa những điểm này trước.